Kontrole przedsiębiorców dotyczą nie tylko podatków

Niepodatkowe kontrole to jeden z kluczowych obszarów ryzyka dla firm. Są one prowadzone są przez wyspecjalizowane organy administracji publicznej, które mają szerokie uprawnienia, w tym możliwość nakładania różnego rodzaju sankcji.

Wszyscy mamy świadomość, że jeśli chodzi o kontrole przedsiębiorców, to niechlubnym ich liderem są organy podatkowe. Naczelnik urzędu skarbowego czy celno-skarbowego to nie są jednak jedyne organy uprawnione do kontrolowania podmiotów prowadzących działalność gospodarczą w Polsce.

Niepodatkowe kontrole działalności gospodarczej mają na celu weryfikację przestrzegania przepisów z zakresu prawa pracy, ubezpieczeń społecznych, ochrony konkurencji, rynku energii czy ochrony środowiska. Kontrole te prowadzone są przez wyspecjalizowane organy administracji publicznej, które mają szerokie uprawnienia kontrolne, w tym możliwość nakładania na przedsiębiorców różnego rodzaju sankcji.

Kto kontroluje przedsiębiorców

Co do zasady wszelkie kontrole prowadzone wobec przedsiębiorców powinny mieć na celu ustalenie, czy działalność lub czynności podejmowane przez dany podmiot są zgodne z przepisami prawa powszechnie obowiązującego.

Organami kontroli wobec przedsiębiorców mogą być m.in.:

• Państwowa Inspekcja Pracy
• Państwowa Inspekcja Handlowa
• Zakład Ubezpieczeń Społecznych
• Państwowa Inspekcja Ochrony Środowiska
• Straż Graniczna
• Wojewódzki Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej
• Prezes Urzędu Ochrony Danych Osobowych
• Prezes Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów
• Prezes Urzędu Regulacji Energetyki
• Główny Inspektorat Weterynarii

Kontrole prowadzone są także na podstawie przepisów różnych ustaw szczególnych, np.:

• ustawy z 25 sierpnia 2006 r. o systemie monitorowania i kontrolowania jakości paliw;
• ustawy z 16 lutego 2007 r. o ochronie konkurencji i konsumentów;
• ustawy z 10 kwietnia 1997 r. Prawo energetyczne;
• ustawy z 20 lipca 1991 r. o Inspekcji Ochrony Środowiska – w zakresie poziomów pól elektromagnetycznych emitowanych z instalacji radiokomunikacyjnych, radionawigacyjnych lub radiolokacyjnych;
• ustawy z 25 sierpnia 2006 r. o biokomponentach i biopaliwach ciekłych;
• ustawy z 13 lutego 2020 r. o ochronie roślin przed agrofagami;
• ustawy z 12 lipca 2024 r. Prawo komunikacji elektronicznej – w zakresie wykorzystania częstotliwości radiowych;
• ustawy z 12 października 1990 r. o Straży Granicznej;
• ustawy z 13 kwietnia 2007 r. o Państwowej Inspekcji Pracy.

Jednak podstawowy zakres kontroli oraz prawa i obowiązki przedsiębiorców oraz organów w trakcie jej trwania zostały uregulowane w przepisach ustawy z 6 marca 2018 r. Prawo przedsiębiorców. Zgodnie z art. 45 tej ustawy kontrola działalności gospodarczej przedsiębiorcy jest przeprowadzana na zasadach w niej określonych, chyba że zasady i tryb kontroli wynikają z ratyfikowanych umów międzynarodowych albo bezpośrednio stosowanych przepisów prawa Unii Europejskiej.

„Niepodatkowe” kontrole

Jednym z organów najczęściej kontrolujących przedsiębiorców, obok organów podatkowych, jest Zakład Ubezpieczeń Społecznych. Przedmiotem tych kontroli jest przede wszystkim prawidłowość i rzetelność zgłoszeń do ubezpieczeń społecznych oraz ustalanie podstawy wymiaru składek. Zgodnie z art. 86 ust. 1 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych ZUS jest uprawniony do kontroli płatników składek m.in. w zakresie:

• zgłaszania do ubezpieczeń,
• obliczania, potrącania i opłacania składek,
• prawidłowości wypłaty świadczeń.

W praktyce kontrole ZUS najczęściej koncentrują się wokół relacji pracodawca – pracownik, zwłaszcza w kontekście coraz bardziej popularnych form zatrudnienia B2B oraz angażowania do pracy cudzoziemców. Celem tych kontroli jest przeciwdziałanie tzw. optymalizacjom składkowym, stosowanym przez przedsiębiorców wybierających formy zatrudnienia alternatywne wobec umowy o pracę.

Sankcje za naruszenia ustalone przez ZUS obejmują przede wszystkim kary finansowe związane m.in. z wydaniem decyzji ustalającej zaległość składkową wraz z odsetkami, nałożeniem dodatkowej opłaty do wysokości 100 proc. nieopłaconych składek, a także odpowiedzialność wykroczeniową płatnika.

Kontrole ZUS są często ściśle powiązane z prawem pracy, a więc także z działalnością innego organu mającego kompetencje kontrolne wobec przedsiębiorców – Państwowej Inspekcji Pracy. Zgodnie z art. 10 pkt 1–3 ustawy o Państwowej Inspekcji Pracy PIP sprawuje nadzór i kontrolę nad przestrzeganiem przepisów prawa pracy, w tym legalności zatrudnienia oraz przepisów i zasad bezpieczeństwa i higieny pracy. Jej celem jest ochrona praw pracowniczych oraz eliminowanie zjawiska nielegalnego zatrudnienia. W przypadku stwierdzenia naruszeń inspektor pracy prowadzi postępowanie mandatowe lub występuje z wnioskiem do sądu o ukaranie osób odpowiedzialnych za stwierdzone nieprawidłowości.

Z kolei organem istotnym z punktu widzenia przedsiębiorców, których klientami są konsumenci, jest Inspekcja Handlowa. Jej zadania określa ustawa z 15 grudnia 2000 r. o Inspekcji Handlowej. Zgodnie z art. 3 ust. 1 tej ustawy inspekcja sprawuje kontrolę przestrzegania przepisów dotyczących ochrony interesów i praw konsumentów oraz bezpieczeństwa produktów. Zakres kontroli obejmuje przede wszystkim prawidłowość oznakowania towarów, rzetelność informacji handlowej, zgodność produktów z deklarowanymi cechami oraz sposób realizacji obowiązków reklamacyjnych. Sankcje mają najczęściej charakter administracyjnych kar pieniężnych, decyzji o wycofaniu produktów z obrotu lub zakazie ich sprzedaży, a w określonych przypadkach sprawa może zostać przekazana do Prezesa UOKiK.

Na podstawie przepisów ustawy z 27 kwietnia 2001 r. Prawo ochrony środowiska wójt, burmistrz lub prezydent miasta, starosta, marszałek województwa, minister właściwy do spraw klimatu lub osoby przez nich upoważnione są uprawnieni do występowania w charakterze oskarżyciela publicznego w sprawach o wykroczenia przeciw przepisom o ochronie środowiska. Podmioty te mogą również wystąpić do wojewódzkiego inspektora ochrony środowiska o podjęcie odpowiednich działań, jeżeli w wyniku kontroli stwierdzą naruszenie przepisów lub będą miały uzasadnione podejrzenie ich naruszenia.

Sankcją za naruszenie przepisów dotyczących ochrony środowiska są kary finansowe, a w niektórych przypadkach również kara ograniczenia lub pozbawienia wolności wynikająca z przepisów kodeksu karnego. W przypadku naruszeń dotyczących otrzymywanych dotacji sankcją jest najczęściej obowiązek ich zwrotu wraz z odsetkami, rozwiązanie umowy o dofinansowanie oraz wykluczenie przedsiębiorcy z kolejnych programów wsparcia.

W sektorach regulowanych szczególną rolę pełni Prezes Urzędu Regulacji Energetyki. Na podstawie art. 56 ustawy z 10 kwietnia 1997 r. Prawo energetyczne Prezes URE sprawuje kontrolę nad działalnością koncesjonowaną w zakresie energii elektrycznej, gazu i paliw. Kontrola dotyczy m.in. przestrzegania warunków koncesji, stosowania zatwierdzonych taryf oraz realizacji obowiązków wynikających z przepisów o odnawialnych źródłach energii. Sankcje mogą obejmować kary pieniężne sięgające do 15 proc. przychodu przedsiębiorcy, a także cofnięcie lub zawieszenie koncesji.

Najdalej idące konsekwencje finansowe wiążą się jednak z kontrolami prowadzonymi przez Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów. Zgodnie z art. 26 i nast. ustawy z 16 lutego 2007 r. o ochronie konkurencji i konsumentów Prezes UOKiK jest uprawniony do prowadzenia postępowań w sprawach praktyk ograniczających konkurencję oraz naruszających zbiorowe interesy konsumentów. Sankcją może być kara pieniężna do 10 proc. obrotu osiągniętego w roku poprzedzającym wydanie decyzji, a dodatkowo – na podstawie art. 106a ustawy – osobista kara pieniężna dla członka zarządu do 2 mln zł.

Kontrole kaskadowe

Bez względu na rodzaj organu prowadzącego kontrolę może ona zostać wszczęta zarówno z urzędu, jak i z inicjatywy osób trzecich, tj. na podstawie zawiadomienia o podejrzeniu naruszenia przepisów prawa przez przedsiębiorcę. Taką „osobą trzecią” może być również instytucja państwowa, która w toku własnych działań nabierze wątpliwości co do prawidłowości realizowania przez przedsiębiorcę jego obowiązków w obszarach pozostających poza jej kompetencjami. Są to tzw. kontrole kaskadowe.

Takie uprawnienie w niektórych przypadkach wynika wprost z ustawy. Przykładowo, zgodnie z art. 37 ust. 1 ustawy o Państwowej Inspekcji Pracy inspektor pracy niezwłocznie powiadamia o naruszeniu przepisów prawa właściwe organy, w szczególności:

• Zakład Ubezpieczeń Społecznych – o naruszeniu przepisów w zakresie ubezpieczeń społecznych;
• naczelnika urzędu celno-skarbowego – o naruszeniu przepisów prawa podatkowego;
• Policję lub Straż Graniczną – o naruszeniu przepisów o cudzoziemcach;
• starostę – o naruszeniu przepisów o rynku pracy i służbach zatrudnienia oraz o warunkach dopuszczalności powierzania pracy cudzoziemcom.

Przykład

Przedsiębiorca prowadzi zakład produkcyjny, w którym część personelu zatrudniona jest na umowach B2B. W celu wsparcia produkcji przy wykorzystaniu zielonej energii skorzystał z dofinansowania WFOŚGW na instalację fotowoltaiczną. Kontrola wykazała, że instalacja nie osiągnęła deklarowanego efektu ekologicznego, co skutkowało obowiązkiem zwrotu dofinansowania wraz z odsetkami. Równolegle, w wyniku zawiadomienia pracownika Państwowa Inspekcja Pracy przeprowadziła kontrolę legalności zatrudnienia i zakwestionowała kontrakty B2B jako pozorne, kierując sprawę do ZUS. Zakład Ubezpieczeń Społecznych wydał decyzję o zaległych składkach za trzy lata wstecz, a przedsiębiorca został dodatkowo ukarany mandatem przez PIP.

Przykład ten pokazuje, że kontrole często uruchamiają tzw. efekt domina, prowadząc do kumulacji sankcji finansowych i organizacyjnych. Jedna kontrola może pełnić funkcję inicjującą wobec kolejnych kontroli działalności gospodarczej. Z tego względu istotne jest, aby przedsiębiorcy postrzegali ryzyka regulacyjne w sposób kompleksowy i pamiętali, że uprawnienia kontrolne nie są zastrzeżone wyłącznie dla organów podatkowych.

Artykuł ukazał się 26.01.2026 r. w Rzeczpospolitej.