Test rzeczywistej działalności w reorganizacji – substancja czy pozór

Przesłanka prowadzenia rzeczywistej działalności gospodarczej służy ochronie przed wyłudzeniami. Jest ona istotna również przy ocenie możliwości skorzystania z różnych preferencji podatkowych i przy zmianach struktury kapitałowej.

Przesłanka prowadzenia rzeczywistej działalności gospodarczej na stałe wpisała się w krajobraz przepisów podatkowych i służy generalnie ochronie przed wyłudzeniami. Jej spełnienie wiąże się z możliwością zastosowania preferencji podatkowych m.in. w podatku u źródła, podatku od przerzuconych dochodów, podatku od zagranicznych jednostek kontrolowanych czy w modelu polskiej spółki holdingowej.

Zagadnienie to jest równie istotne przy zmianach struktury kapitałowej (reorganizacjach). W praktyce problematyczne okazują się przypadki, gdy polskie grupy kapitałowe przeprowadzają reorganizacje z udziałem podmiotów zagranicznych w krajach o korzystniejszych systemach podatkowych (takich jak np. Luksemburg, Cypr, Estonia czy Holandia), bez zapewnienia im funkcji, zasobów i odpowiedniego uzasadnienia gospodarczego. Organy podatkowe – zarówno w Polsce, jak i za granicą – są coraz bardziej wyczulone na tego typu zabiegi, a implementacja unijnych dyrektyw np. DAC6, GAAR czy ATAD tylko ułatwia identyfikację struktur nieposiadających dostatecznej substancji. Co więcej, brak (istotnej) rzeczywistej działalności może skutkować nie tylko odmową zwolnień lub neutralności, ale również zakwestionowaniem skutków reorganizacji jako całości, włącznie z nałożeniem dodatkowych zobowiązań podatkowych, odsetek i sankcji.

Niniejszy artykuł stanowi trzecią część cyklu „Reorganizacja bez granic: Podatkowa mapa pułapek i szans”. Pierwszy artykuł z tego cyklu pt. „Co zrobić, gdy spółka za granicą bardziej przeszkadza niż pomaga” został opublikowany 11 sierpnia, drugi – „Podatek u źródła – jeden ruch w grupie, konsekwencje dla wszystkich” – 25 sierpnia.

Prowadzenie rzeczywistej działalności gospodarczej

W związku z tym, że prowadzenie rzeczywistej działalności gospodarczej czy istotnej rzeczywistej działalności gospodarczej może gwarantować oszczędności podatkowe, już od kilku lat podatnicy walczą o ustalenie konkretnych kryteriów, jakie powinni wziąć pod uwagę, aby wykazać, że faktycznie taką działalność prowadzą. Oczywiście przesłanki takie funkcjonują w ustawie o CIT, ale jedynie jako katalog otwarty. Artykuł 24a ustawy o CIT i art. 30f ustawy o PIT nakładają na podatników obowiązek spełnienia „w szczególności” konkretnych przesłanek. Brak konkretów dostosowanych do realiów gospodarczych powoduje oczywiście spory podatników z organami podatkowymi. W tym miejscu polecamy lekturę najnowszych objaśnień podatkowych Ministerstwa Finansów dotyczących podatku u źródła, gdyż rzucają one światło na co najmniej dwa wątpliwe obszary w zakresie rzeczywistej działalności gospodarczej. Objaśnienia m.in. potwierdzają, że posiadany substrat majątkowo-osobowy należy różnicować w zależności od profilu działalności danego podmiotu. Inne wymogi w zakresie prowadzenia rzeczywistej działalności gospodarczej powinno się stosować do holdingu, zaś inne do spółki operacyjnej – sprawa wydaje się oczywista, ale w praktyce nigdy taka nie była. Niestety drugi obszar dotyczy konieczności ustalania przesłanki prowadzenia rzeczywistej działalności gospodarczej w odniesieniu do konkretnej płatności, a nie w sposób ogólny. W praktyce znaczy to, że dany podmiot może jednocześnie prowadzić rzeczywistą działalność gospodarczą w zakresie otrzymywanych dywidend i jej nie prowadzić w zakresie otrzymywanych należności licencyjnych.

Zmiany w strukturze kapitałowej – dzielona substancja majątkowo-osobowa

Przy planowaniu zmian w strukturze kapitałowej warto uwzględnić zasadę dzielonej substancji majątkowo-osobowej (consolidated substance). Zasada ta będzie istotna przy dokonywaniu płatności transgranicznych pomiędzy podmiotami w grupie (dywidendy, odsetki, należności licencyjne etc.), ponieważ została opracowana na potrzeby podatku u źródła. Jej celem jest uznanie za uzasadniony tzw. cost sharing w grupie, tj. dzielenie kosztów korzystania z zasobów (biuro, personel, usługi etc.) pomiędzy poszczególne spółki z grupy. Zasada ta nie ogranicza się zawsze do spółek z jednej jurysdykcji, jednak:

– w przypadku chęci skorzystania ze zwolnienia z podatku u źródła na podstawie dyrektyw unijnych (ustaw podatkowych) – spółka udostępniająca zasoby musi być rezydentem podatkowym jednego z państw członkowskich UE;

– w przypadku chęci skorzystania z preferencji przewidzianej we właściwej umowie o unikaniu podwójnego opodatkowania – spółka udostępniająca zasoby musi być rezydentem podatkowym tego samego państwa co spółka, której status prowadzenia rzeczywistej działalności gospodarczej jest badany.

Co istotne, organy podatkowe nie są zobowiązane do stosowania tej zasady. Możliwość jej zastosowania może podnieść i wykazać podatnik (płatnik).

Przykład:

Osoba fizyczna, polski rezydent podatkowy (OF) posiada 100 proc. udziałów w spółce z o.o. (spółka A). Spółka A posiada 100 proc. udziałów w spółkach operacyjnych, zajmujących się produkcją i dystrybucją produktów całej grupy na różne rynki. W związku z planowaną ekspansją OF rozważa utworzenie spółki operacyjnej na Cyprze, która będzie dystrybuowała produkty grupy na tamtejszy rynek (spółka B). Bezpośrednim właścicielem spółki B będzie spółka A. OF nie wyklucza jednak, że w przyszłości spółka A zostanie sprzedana.

Analiza przesłanki prowadzenia rzeczywistej działalności gospodarczej będzie w tym przypadku istotna w szczególności z perspektywy:

1) możliwości zastosowania zwolnienia lub obniżonej stawki podatku u źródła przy płatnościach dokonywanych pomiędzy spółką B a spółką A (np. wypłata dywidendy do spółki A, zapłata należności licencyjnych do spółki A w związku z korzystaniem ze znaku towarowego grupy czy spłata odsetek do spółki A w przypadku udzielenia pożyczki na prowadzenie działalności przez spółkę B);

2) wyłączenie z zastosowania regulacji CFC w stosunku do dochodu uzyskiwanego przez spółkę B, jeżeli spółka B w przyszłości miałaby osiągać również przychody pasywne (podstawowa stawka podatku dochodowego na Cyprze jest niższa niż 14,25 proc.);

3) możliwość zwolnienia z opodatkowania przychodu ze sprzedaży udziałów spółki B przez spółkę A, jeżeli sprzedaż dokonana byłaby na rzecz podmiotu niepowiązanego, a spółka B nie stanowiłaby spółki nieruchomościowej.

Podstawa prawna

– art. 24a ust. 18 ustawy z 15 lutego 1992 r. o podatku dochodowym od osób prawnych (tekst jedn. Dz.U. z 2025 r., poz. 278 ze zm.)

– objaśnienia Ministerstwa Finansów z 3 lipca 2025 r. dotyczące stosowania tzw. klauzuli rzeczywistego właściciela dla celów podatku u źródła (DD9.8201.4.2025)

Test rzeczywistej działalności w reorganizacji zdaniem autorek

Anna Turska-Tomczykowska – doradca podatkowy, partner zarządzająca w kancelarii Tomczykowski Tomczykowska

Bazując na naszym doświadczeniu, istniejącym orzecznictwie oraz objaśnieniach Ministerstwa Finansów, można wyróżnić najważniejsze obszary, które są szczególnie istotne przy przeprowadzaniu testu rzeczywistej działalności gospodarczej:

1) posiadanie własnego majątku (aktywa niezbędne do wykonywania działalności gospodarczej);

2) posiadanie biura w sensie materialnym (wynajem / własność);

3) zatrudnianie personelu odpowiedniego do zakresu i rodzaju prowadzonej działalności, posiadającego odpowiednie kwalifikacje (dotyczy to też spółek holdingowych i spółek prowadzących działalność finansową); za niewystarczające organ może uznać zatrudnianie wyłącznie personelu administracyjnego albo outsourcing większości personelu;

4) ponoszenie kosztów prowadzenia działalności, w tym bieżących kosztów za wynajem biura, media, prąd etc.;

5) samodzielne podejmowanie decyzji w obrocie gospodarczym, na własny rachunek;

6) dokonywanie czynności racjonalnych ekonomicznie, niemających charakteru sztucznego;

7) posiadanie lokalnych członków zarządu / osób zarządzających, mających odpowiednią wiedzę i doświadczenie do wykonywania powierzonych im obowiązków; nie powinny być to osoby pełniące funkcje wyłącznie w sposób usługowy, równolegle dla wielu innych spółek (klientów).

Oczywiście ww. wytyczne nadal są dość ogólne i nie dają gwarancji przyznania preferencji podatkowej z automatu, chociaż przy odpowiednim ich wdrożeniu popartym dowodami dają realne argumenty w dyskusjach z organami podatkowymi.

Monika Grobelska – doradca podatkowy, Associate w kancelarii Tomczykowski Tomczykowska

Dobrze przeprowadzona reorganizacja to taka, która uwzględnia wpływ przepisów podatkowych i wynikających z nich obowiązków na model funkcjonowania grupy kapitałowej po wdrożeniu reorganizacji. W przypadku reorganizacji z elementem zagranicznym – niezależnie od tego czy jej kluczowym elementem jest utworzenie holdingu za granicą, czy ekspansja polegająca na tworzeniu nowej spółki operacyjnej, kwestii rzeczywistej (lub istotnej rzeczywistej) działalności nie da się pominąć. W praktyce, w wielu przypadkach warto również przeprowadzić wstępną ocenę substancji zagranicznego podmiotu – tzw. substance audit – aby wykazać, że jego istnienie i działalność mają faktyczne znaczenie gospodarcze, nie tylko formalne.

Artykuł opublikowany 01.09.2025 r. w Rzeczpospolitej. 

 

 

 

 

FAQ

Dlaczego test rzeczywistej działalności gospodarczej jest istotny przy reorganizacji?

Spełnienie przesłanki rzeczywistej działalności jest kluczowe, aby korzystać z preferencji podatkowych (np. w podatku u źródła, regulacjach CFC, polskiej spółce holdingowej). Brak rzeczywistej działalności może skutkować zakwestionowaniem całej reorganizacji i obowiązkiem dopłat podatkowych, odsetek lub sankcji.

Czy reorganizacje z użyciem podmiotów zagranicznych są szczególnie ryzykowne?

Tak — gdy w reorganizacji uczestniczą podmioty z jurysdykcji podatkowo korzystnych (np. Cypr, Holandia), organy podatkowe szczególnie wnikliwie analizują, czy te podmioty posiadają odpowiednią substancję (funkcje, zasoby, uzasadnienie gospodarcze).

Co to jest zasada consolidated substance („konsolidowana substancja”)?

To koncepcja, według której w ocenie substancji podmiotu można uwzględniać wspólne zasoby grupy — np. dzielenie biura, personelu, usług w ramach cost sharing — by wykazać, że dany podmiot ma realne zasoby operacyjne.

Jakie kryteria są kluczowe dla uznania, że podmiot rzeczywiście prowadzi działalność?

Posiadanie własnych aktywów koniecznych do działalności, fizyczne biuro lub lokal, zatrudniony personel o odpowiednich kwalifikacjach, ponoszenie kosztów operacyjnych (media, wynajem, obsługa), samodzielność decyzji gospodarczych, działania racjonalne ekonomicznie, a nie sztuczne, obecność lokalnego zarządu posiadającego kompetencje (nie tylko formalne).

Czy jeden podmiot może prowadzić rzeczywistą działalność w jednym obszarze, ale nie w innym?

Tak — ocena substancji dokonywana może być z uwzględnieniem konkretnej płatności (np. licencyjnej, dywidendy czy odsetek). Podmiot może spełniać wymagania dla jednej kategorii transakcji, ale nie dla innej.

Czy organy podatkowe muszą automatycznie uznać konsolidowaną substancję?

Nie — organy nie są zobowiązane do stosowania koncepcji consolidated substance. To podatnik może proponować takie podejście jako argument w analizie substancji.

Jakie ograniczenia towarzyszą stosowaniu konsolidacji zasobów w reorganizacji?

Spółka udostępniająca zasoby często musi być rezydentem UE lub tego samego kraju co badany podmiot, kwestie formalne umów cost sharing, ryzyko, że organy uznają, iż zasoby są tylko pozorne lub funkcjonują dla wielu spółek naraz, konieczność rzetelnej dokumentacji świadczeń i kosztów.

Dlaczego organy podatkowe podważają struktury bez substancji?

Organy są coraz bardziej czujne na schematy, w których podmioty funkcjonują formalnie, ale nie mają realnych zasobów czy operacji — celem jest uzyskanie preferencji podatkowych bez ekonomicznego uzasadnienia. Działania unijne (np. DAC6, GAAR, ATAD) zwiększają nadzór i możliwość wykrywania takich struktur.

Jak można przygotować się do testu substancji w reorganizacji zagranicznej?

Przeprowadzić tzw. substance audit — wstępną analizę, czy zagraniczny komponent ma realne funkcje, zasoby i uzasadnienie ekonomiczne, nie tylko formalne.

Jakie działania warto podjąć przy planowaniu reorganizacji z uwzględnieniem testu rzeczywistej działalności?

• Weryfikować, czy każdy podmiot ma fizyczną substancję (biuro, personel, aktywa)
• Przygotować umowy cost sharing i wykazy realnych świadczeń
• Dokumentować koszty, decyzje i działania ekonomiczne
• Uwzględnić, by spółki udostępniające zasoby były rezydentami UE lub tego samego kraju, gdy wymaga tego prawo
• Monitorować interpretacje i wyjaśnienia MF dotyczące przesłanki rzeczywistej działalności