Jakie skutki w VAT mają kontrakty swap na zabezpieczenie ceny prądu

Jeżeli źródłem ryzyka w firmie jest zmienność ceny energii elektrycznej, to pomocne mogą być finansowe instrumenty zabezpieczające – kontrakty hedgingowe. Warto się jednak zastanowić czy korzystanie z nich nie generuje ryzyk w zakresie VAT.

Ryzyko jest częścią każdej działalności gospodarczej, ale przedsiębiorca działający rozważnie zmierza do ograniczenia jego zakresu, wykorzystując dostępne na rynku narzędzia. Jeżeli źródłem takiego ryzyka jest zmienność ceny energii elektrycznej, to można sięgnąć po pomoc w postaci finansowych instrumentów zabezpieczających – kontraktów hedgingowych..

W interpretacji z 25 kwietnia 2022 r. (0112-KDIL1-2.4012.46.2022.1.PM) dyrektor Krajowej Informacji Skarbowej rozstrzygnął kwestię kontraktu hedgingowego opartego na instrumencie pochodnym typu swap. Mechanizm rozliczania takiego instrumentu zazwyczaj opiera się na ustalonej przez strony wartości ceny energii oraz przyjętych przez nie poziomów odchylenia od ceny. W przypadku wahań cen przekraczających ustalone poziomy następuje płatność pomiędzy stronami kontraktu. Kierunek tej płatności jest uzależniony od rodzaju wahań, w zależności od tego czy różnica pomiędzy ustaloną cenę a ceną rynkową jest wartością dodatnią czy ujemną. Podobny mechanizm opisuje interpretacja dyrektora KIS z 16 maja 2025 r. (0114-KDIP4-3.4012.139.2025.3.MKA).

Strony kontraktu hegdingowego nie muszą być instytucjami finansowymi. W takim przypadku każda z nich angażuje się w realizację kontraktu, dążąc do zarządzenia ryzykiem we własnym przedsiębiorstwie. Pojawia się wtedy zasadnicze pytanie: czy rozliczenia wynikające z takiego kontraktu są świadczeniem usług w rozumieniu przepisów o VAT.

Fiskus powołuje się na zdanie TSUE

Administracja podatkowa zwykle przyjmuje, że każda ze stron takiego kontraktu działa w charakterze podatnika VAT, realizując usługę na zasadzie barteru na rzecz kontrahenta. W licznych interpretacjach potwierdzany jest pogląd, że jest to świadczenie zwolnione z VAT. Jako podstawę opodatkowania rozpoznaje się różnicę pomiędzy dodatnimi i ujemnymi wartościami transakcji w okresie rozliczeniowym. Argumentacja organów podatkowych opiera się w tym zakresie na orzeczeniu Trybunału Sprawiedliwości UE w sprawie C-172/96 First National Bank of Chicago. W sprawie badanej przez TSUE wątpliwości dotyczyły wymiany walut na podstawie kontraktów spot/forward, będących instrumentami pochodnymi. Trybunał uznał wówczas, że podstawą opodatkowania jest ogólny wynik zrealizowany przez usługodawcę w danym okresie, przy założeniu że dla wskazanych świadczeń nie zostały ustalone odrębne opłaty lub prowizje.

Profesjonalny podmiot czy strona umowy

Tu pojawia się jednak pewna wątpliwość. W swoim wyroku TSUE odnosił się do działalności realizowanej przez profesjonalną instytucję finansową na rzecz jej klientów. Usługa finansowa banku obejmowała także pozostawanie w gotowości do realizacji tego typu świadczeń. Czy zatem schemat ten można przenieść również na podmioty, które nie prowadzą profesjonalnej działalności finansowej? Trybunał Sprawiedliwości UE uznał działalność banku za usługę z uwagi na jej profesjonalny charakter, obejmujący również pozostawanie w gotowości do świadczenia. Nie każda transakcja finansowa podejmowana przez podmiot gospodarczy musi być realizacją działalności gospodarczej i świadczeniem usług w rozumieniu VAT. Istnieje bogate orzecznictwo sądów administracyjnych, które potwierdza ten pogląd w kontekście np. działalności pożyczkowej. Wątpliwości te nie przemawiają jednak do organów podatkowych.

Spory pomiędzy podatnikami a organami podatkowymi koncentrują się natomiast na wpływie realizowanych transakcji na zakres prawa do odliczenia naliczonego VAT.

Co z prawem do odliczenia

Nabycie towarów lub usług bezpośrednio związanych z realizacją świadczenia zwolnionego z VAT w ramach kontraktu hedgingowego nie daje prawa do odliczenia VAT. Jednak w praktyce nie jest to istotnym problemem, ponieważ realizacja kontraktu nie wymaga zwykle istotnego nadkładu sił i środków. Wręcz przeciwnie, podatnicy zwracają uwagę, że ich zaangażowanie w tego typu transakcje jest minimalne. Pośrednio jednak transakcje te mogą mieć wpływ na poziom współczynnika struktury sprzedaży i w ten sposób mogą obniżać zakres VAT do odliczenia w przedsiębiorstwie.

Kalkulacja współczynnika struktury sprzedaży polega na ustaleniu, jaka część obrotu realizowanego przez podatnika daje prawo do odliczenia VAT. Z art. 90 ust. 6 ustawy o VAT wynika jednak, że w kalkulacji tej nie powinny być uwzględniane m.in. usługi finansowe, których przedmiotem są instrumenty finansowe, w zakresie, w jakim transakcje te mają charakter pomocniczy. Pojęcie „pomocniczy charakter” nie jest zdefiniowane w ustawie o VAT, a bogate orzecznictwo dotyczące tej kwestii obrazuje problemy w jego interpretacji. Podpowiedzi jak rozumieć to pojęcie należy szukać również w orzecznictwie Trybunału Sprawiedliwości UE, np. w wyroku W sprawie C-387/15 Mercedes Benz Italia SpA. W orzeczeniu tym TSUE zwraca uwagę, że celem wprowadzenia pojęcia świadczenia pomocniczego (lub okazjonalnego) jest minimalizacja wpływu na prawo do odliczenia świadczeń zniekształcających obraz oraz istotę działalności podatnika. W ocenie Trybunału pomocniczego charakteru nie mają więc transakcje, które stanowią stały i niezbędny element, wbudowany w funkcjonowanie przedsiębiorstwa podatnika. Nie są to jednak wskazówki na tyle precyzyjne, aby rozstrzygnęły praktyczne wątpliwości i wygasiły spory. Administracja podatkowa przyjmuje zwykle stanowisko, zgodnie z którym obrót z tytułu świadczeń hedgingowych powinien być wliczany do kalkulacji współczynnika struktury sprzedaży.

Sądy łaskawsze dla podatników

O ile rozstrzygnięcia organów podatkowych są jednoznacznie niekorzystne dla podatników, o tyle w orzeczeniach sądów administracyjnych można znaleźć bardziej zróżnicowane poglądy. W szczególności warto zwrócić uwagę na wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z 25 stycznia 2025 r. (I FSK 1428/21) oraz z 22 stycznia 2026 r. (I FSK 781/23). W pierwszym z tych wyroków sąd podtrzymał korzystny dla podatnika wyrok sądu pierwszej instancji. W drugim zaś uchylił niekorzystny dla podatnika wyrok WSA w Warszawie. Sprawy te sprowadzały się do rozstrzygnięcia, czy transakcje hedgingowe są stałym i niezbędnym elementem funkcjonowania przedsiębiorstwa podatnika.

W ocenie NSA odpowiedź na to pytanie jest negatywna, więc transakcji tych nie należy uwzględniać w kalkulacji współczynnika struktury sprzedaży. Fakt realizacji działalności gospodarczej przez podatnika w zakresie obrotu energią elektryczną nie przemawia, zdaniem sądu, za koniecznością uwzględnienia transakcji hedgingowych w kalkulacji współczynnika struktury sprzedaży. Istotne znaczenie ma także minimalne zaangażowanie sił i środków podatnika w realizację rozliczeń wynikających z kontraktu. W konsekwencji dokonywane transakcje finansowe nie wpływają na podstawę opodatkowania sprzedawanej energii elektrycznej ani nie pogarszają zakresu prawa do odliczenia VAT, wynikającego ze stosowanego przez podatnika współczynnika.

Korzystne orzeczenia nie gwarantują jednak zmiany praktyki stosowania prawa na poziomie organów podatkowych, a przed wdrożeniem schematu takich rozliczeń warto zastanowić się nad możliwościami rozsądnego zarządzania ryzykiem – tym razem podatkowym.

Podstawa prawna:

art. 86 ust. 1, art. 43 ust. 1 pkt 41 oraz art. 90 ustawy z 11 marca 2004 r. o podatku od towarów i usług (tekst jedn. Dz.U. z 2025 r. poz. 775 ze zm.)

Artykuł ukazał się 02.03.2026 r. w Rzeczpospolitej