Dobrowolne umorzenie udziałów bez wynagrodzenia nie zawsze bezpieczne

Sama poprawność umorzenia udziałów według prawa handlowego może nie wystarczyć. W obecnej praktyce organów niezbędne jest wykazanie, że ta transakcja może przynieść inne korzyści niż wyłącznie podatkowe.

Dobrowolne umorzenie udziałów bez wynagrodzenia od lat jest popularnym narzędziem w reorganizacjach spółek i grup kapitałowych. Wynika to przede wszystkim z praktycznej prostoty tej procedury oraz faktu, że pozwala ono na neutralne podatkowo przesunięcia wewnątrz grupy. Najnowsza odmowa wydania opinii zabezpieczającej z 9 grudnia 2025 r. (sygn. DKP16.8082.7.2025) stanowi jednak istotną przestrogę dla podatników – pokazuje bowiem, że nie każde umorzenie udziałów bez wynagrodzenia będzie operacją bezpieczną podatkowo.

1. Nieodpłatne umorzenie udziałów a zasady prawa podatkowego

Zgodnie z art. 199 § 3 i n. Kodeksu spółek handlowych, udziały/akcje mogą być umorzone bez wynagrodzenia, jeżeli wspólnik wyrazi na to zgodę. Operacja ta jest co do zasady uznawana za neutralną na gruncie podatków dochodowych – skoro wspólnik nie otrzymuje środków, nie powstaje u niego przychód. Z kolei ze strony spółki jak i pozostałych jej wspólników, skoro udziały (akcje) przestają istnieć, również nie ma miejsca zdarzenie, które mogłoby rodzić przychód.

Sytuacja uległa jednak zniuansowaniu wraz z wejściem w życie ogólnej klauzuli przeciwko unikaniu opodatkowania (GAAR). Organy podatkowe zaczęły wówczas badać nie tylko samą czynność umorzenia, lecz cały łańcuch zdarzeń, który do niej doprowadził, jak również racjonalność oraz cel takiego działania podatnika. Odmowa wydania opinii zabezpieczającej stanowi jasny sygnał: fiskus nie będzie akceptował „okrężnych” dróg transferu kapitału, do których wykorzystuje się instytucję dobrowolnych umorzeń bez wynagrodzenia, które symulują racjonalne działania gospodarcze.

2. Co planował podatnik?

W opisie czynności podatnik wskazał, że planował przekształcić działającą w grupie spółkę komandytową w spółkę z ograniczoną odpowiedzialnością. W ramach wstępnego porządkowania struktury, podmiot ten miał nieodpłatnie nabyć udziały własne od swojego wspólnika w celu ich umorzenia. Kluczowy etap restrukturyzacji zakładał natomiast operację kapitałową z udziałem innej powiązanej jednostki – spółki akcyjnej. Spółka ta miała zostać zasilona wkładem pieniężnym przez przekształconą spółkę z o.o., w zamian za nowo wyemitowane akcje. Zastosowano przy tym mechanizm emisji, w którym cena jednej akcji została ustalona na poziomie blisko stukrotnie wyższym od jej wartości nominalnej. W efekcie, w zamian za wielomilionowy wkład pieniężny, przekraczający ponad połowę wartości kapitalizacji całej spółki, objęto marginalny, około dwuprocentowy pakiet akcji. Akcje miały następnie zostać nieodpłatnie zbyte na rzecz spółki-emitenta i umorzone bez wynagrodzenia. Całość zmian miało zwieńczyć przejście obu zaangażowanych w ten transfer podmiotów na system opodatkowania estońskim CIT.

3. Dlaczego Szef KAS odmówił ochrony?

W uzasadnieniu decyzji Szef KAS wskazał, że szereg przeprowadzonych czynności należy uznać za sztuczny. Organ podniósł, że racjonalnie działający podmiot gospodarczy nie inwestuje tak znacznego kapitału w celu objęcia marginalnego pakietu akcji, by zaraz po ich objęciu zrezygnować z nich za darmo.

Szef KAS zidentyfikował alternatywną drogę działania, którą powinien podjąć racjonalnie działający podatnik. Organ uznał, że ten sam efekt ekonomiczny wywołałaby zwykła darowizna środków pieniężnych lub wypłata dywidendy. Obie te operacje wiązałyby się jednak z powstaniem przychodu podlegającego opodatkowaniu.

Posłużenie się instytucją dobrowolnego umorzenia akcji bez wynagrodzenia służyło zatem wyłącznie uniknięciu zapłaty podatku. Dodatkowo organ zwrócił uwagę na okoliczność „wzajemnego znoszenia się” czynności – objęcie akcji i ich natychmiastowe umorzenie doprowadziło do sytuacji, w której struktura akcjonariatu wróciła do punktu wyjścia, ale z kapitałem przetransferowanym bez opodatkowania.

4. Kluczowy cel biznesowy przeprowadzanej operacji

Omawiana odmowa wydania opinii zabezpieczającej kontrastuje z wydawanymi w ubiegłych latach pozytywnymi rozstrzygnięciami co do podatkowych skutków umorzenia bez wynagrodzenia. Przykładem rozstrzygnięcia korzystnego dla podatnika jest opinia z 13 października 2022 r. (sygn. DKP2.8082.3.2022). W tamtej sprawie Szef KAS zaakceptował nieodpłatne umorzenie udziałów, ponieważ było ono elementem sukcesji biznesowej. Uznano wówczas, że wyjście starszego pokolenia ze spółki bez wynagrodzenia, aby umożliwić przejęcie sterów przez młodsze pokolenie przy zachowaniu płynności finansowej firmy, jest celem ekonomicznie uzasadnionym. Organy podatkowe przychylnie podchodzą również do spraw podatników, w których umorzenie udziałów lub akcji, jako element biznesowej reorganizacji, jest powiązane z reorganizacją aktywów realizowaną w związku z zaangażowaniem fundacji rodzinnej.

Innymi słowy: w sprawach sukcesyjnych celem jest zmiana struktury właścicielskiej dla przetrwania biznesu. W omawianej sprawie, w ocenie Szefa KAS, celem było natomiast „uposażenie” spółki akcyjnej kosztem innej spółki w sposób, który omijał przepisy o darowiźnie.

5. Wyzwania dla podatników (i ich doradców) w 2026 roku

Planowanie reorganizacji musi uwzględniać fakt, że co do zasady operacje neutralne podatkowo mogą wywoływać zainteresowanie organów podatkowych. Podatnik planujący wdrożenie nowej struktury przede wszystkim powinien przygotować tzw. defence file – zbiór dowodów potwierdzających racjonalność oraz biznesowy cel i sens działań. Przykładowo, warto w nim chociażby wykazać, że umorzenie akcji bądź udziałów, jednak za wynagrodzeniem, byłoby działaniem nieracjonalnym biznesowo lub wręcz niebezpiecznym dla płynności finansowej zaangażowanych podmiotów. Uzasadnione w oczach organów powinny być również, odpowiednio udokumentowane, omawiane już cele sukcesyjne.

Istotna jest również odpowiednia perspektywa na osi czasu. Operacje przeprowadzane „dzień po dniu” są zwykle trudne do racjonalnej obrony. Reorganizacja spółek jest w końcu procesem rozłożonym w czasie, wynikającym z przyjętej strategii biznesowej bądź sukcesyjnej.

6. Podsumowanie

Umorzenie udziałów bez wynagrodzenia pozostaje ważnym instrumentem w reorganizacji przedsiębiorstw, lecz jego bezpieczne stosowanie z punktu widzenia prawa podatkowego wymaga odpowiedniego uzasadnienia biznesowego. Decyzja Szefa KAS pokazuje, że nieuzasadnione skomplikowanie operacji przy jednoczesnym użyciu instytucji nieodpłatnego umorzenia zostanie z dużym prawdopodobieństwem uznane za działanie sprzeczne z prawem podatkowym. Obecnie każda istotniejsza reorganizacja powinna być poprzedzona wnikliwą refleksją nad planowanymi działaniami, a w przypadkach budzących szczególne wątpliwości – wystąpieniem o własną opinię zabezpieczającą.

Artykuł ukazał się 06.02.2026 r. w Rzeczpospolitej.