Dobrowolne poddanie się odpowiedzialności – kiedy i dlaczego się opłaca

W przepisach uregulowano kilka narzędzi prawnych, których celem jest doprowadzenie do pewnego rodzaju kompromisu między państwem a podatnikiem, gdy strony są gotowe na pewne ustępstwa. Jednym z nich jest dobrowolne poddanie się karze.

Gdy przedsiębiorca słyszy frazę „przestępstwo skarbowe” lub „kontrola podatkowa”, zwykle w jego głowie pojawiają się czarne myśli i narasta stres. Nic dziwnego, nikt nie chce być „sprawdzany”, a tym bardziej uczestniczyć w długotrwałych i kosztownych postępowaniach. Wydaje się jednak, że to właśnie informacja o wszczęciu postępowania w zakresie popełnienia jakiegoś czynu zabronionego wywołuje u przedsiębiorców największy niepokój.

Zwłaszcza że po drugiej stronie barykady znajduje się ktoś, kogo sytuacja prawno-podatkowa jest nieporównywalnie lepsza. Z takimi realiami mamy do czynienia, gdy podatnicy muszą zmierzyć się organami administracji państwowej.

 

Sposoby na uniknięcie sporu

Ustawodawca przewidział jednak kilka narzędzi prawnych, które mają na celu doprowadzenie do pewnego rodzaju kompromisu między państwem a podatnikiem.  Są one stosowane, w sytuacji gdy każda ze stron jest skłonna do pewnych ustępstw.

W kodeksie postępowania karnego przewidziano instytucje pozwalające na ugodowe załatwienie sprawy – m.in. mediację, dobrowolne poddanie się karze czy warunkowe umorzenie postępowania.

Przepisy karne skarbowe, mimo że niejako wywodzą się z kodeksu postępowania karnego, ze względu na specyficzny obszar regulacji oraz to, iż nie mamy tu do czynienia z pokrzywdzonym, rządzą się nieco innymi zasadami. Niestety w toku postępowania karnego skarbowego nie ma możliwości prowadzenia mediacji sensu stricto. Jest jednak rozwiązanie, które z jednej strony opiera się na dialogu między organem a stroną, z drugiej zaś pozwala na realizację naczelnej funkcji postępowania karnego – ukarania sprawcy czynu zabronionego. Oczywiście narzędzia te, oprócz pełnienia omawianej funkcji, spełniają także najważniejszy cel prowadzenia postępowań kontrolnych czy karnych skarbowych – cel fiskalny.

 

 

Przestępstwa i wykroczenia skarbowe

Zgodnie z kodeksem karnym skarbowym (dalej: k.k.s.) odpowiedzialności karnej za przestępstwo skarbowe lub wykroczenie skarbowe podlega ten, kto popełnia czyn społecznie szkodliwy, zabroniony pod groźbą kary przez ustawę obowiązującą w czasie jego popełnienia.

Przestępstwo skarbowe zostało zdefiniowane w art. 53 § 2 k.k.s., jako czyn zabroniony przez k.k.s. pod groźbą kary grzywny w stawkach dziennych, kary ograniczenia wolności lub kary pozbawienia wolności.

Z kolei wykroczeniem skarbowym zgodnie z art. 53 § 3 k.k.s., jest czyn zabroniony przez k.k.s. pod groźbą kary grzywny określonej kwotowo, jeżeli kwota uszczuplonej lub narażonej na uszczuplenie należności publicznoprawnej albo wartość przedmiotu czynu nie przekracza pięciokrotnej wysokości minimalnego wynagrodzenia za pracę w czasie jego popełnienia. Wykroczeniem skarbowym jest także inny czyn, jeżeli kodeks tak stanowi.

Podstawowe przesłanki odpowiedzialności karnej skarbowej to uznanie czynu zabronionego za społecznie szkodliwy oraz możliwość przypisania sprawcy winy umyślnej bądź nieumyślnej.

 

Przesłanki dobrowolnego poddania się karze

Natomiast przesłanki dobrowolnego poddania się karze mają charakter bardziej ocenny.

Po pierwsze, aby móc skorzystać z instytucji dobrowolnego poddania się odpowiedzialności (DPO), okoliczności popełnienia czynu zabronionego nie mogą budzić wątpliwości, a postawa oskarżonego musi wskazywać, że cele postępowania zostaną osiągnięte mimo nieprzeprowadzenia go w całości. Jednocześnie sprawca musi:

• uiścić w całości wymagalną należność publicznoprawną, jeżeli w związku z przestępstwem skarbowym lub wykroczeniem skarbowym nastąpiło uszczuplenie tej należności (art. 17 § 1 pkt 1 k.k.s.);

• uiścić kwotę odpowiadającą co najmniej najniższej karze grzywny grożącej za dany czyn zabroniony (art. 17 § 1 pkt 2 k.k.s.);
• wyrazić zgodę na przepadek przedmiotów co najmniej w takim zakresie, w jakim ten przepadek jest obowiązkowy (art. 17 § 1 pkt 3 k.k.s.); oraz
• uiścić co najmniej zryczałtowaną równowartość kosztów postępowania (art. 17 § 1 pkt 4 k.k.s.).

Dopiero w sytuacji, gdy wszystkie ww. wymogi zostaną spełnione, sąd może udzielić zezwolenia na dobrowolne poddanie się odpowiedzialności. Co najważniejsze, o DPO orzeka się tylko w sprawach zagrożonych karą grzywny.

 

Wniosek nie zawsze dopuszczalny

Należy jednak pamiętać, że w pewnych sytuacjach wniosek o dobrowolne poddanie się karze jest niedopuszczalny. Stanowi o tym art. 17 § 2 k.k.s., zgodnie z którym niedopuszczalne jest udzielenie zezwolenia na dobrowolne poddanie się odpowiedzialności, w razie gdy popełniony czyn jest zagrożony karą pozbawienia lub ograniczenia wolności (art. 17 § 2 pkt 1 k.k.s.).

Wniosek może zatem dotyczyć zawsze wykroczeń skarbowych, a przestępstw skarbowych jedynie wtedy, gdy nie grozi za nie kara pozbawienia lub ograniczenia wolności.

Ponadto instytucja ta nie będzie mogła zostać zastosowana w przypadku dopuszczenia się przestępstwa skarbowego zagrożonego wprawdzie tylko grzywną, lecz popełnionego w okolicznościach powodujących nadzwyczajne zaostrzenie kary (art. 17 § 2 pkt 2 k.k.s.).

 

Przykład

Dobrowolne poddanie się odpowiedzialności nie jest dopuszczalne, gdy wartość uszczuplonego podatku stanowi dużą wartość, tj. pięćsetkrotność minimalnego wynagrodzenia obowiązującego w czasie popełnienia czynu. W 2025 r. dużą wartością była kwota przekraczająca 2,5 miliona złotych.

 

Przebieg postępowania

Procedura prowadzona w ramach instytucji dobrowolnego poddania się odpowiedzialności przebiega w następujący sposób.

1. Najpierw sprawca czynu zabronionego – zanim zostanie wniesiony akt oskarżenia do sądu – składa wniosek do organu postępowania przygotowawczego (w zależności od rodzaju sprawy może to być naczelnik urzędu skarbowego; naczelnik urzędu celno-skarbowego; Szef Krajowej Administracji Skarbowej; prokurator) o zezwolenie na dobrowolne poddanie się odpowiedzialności.

Co ważne, przed pierwszym przesłuchaniem w/w organy mają obowiązek pouczyć sprawcę o prawie złożenia takiego wniosku.

2. W kolejnym kroku, wskazane organy badają, czy zostały spełnione przesłanki zastosowania dobrowolnego poddania się odpowiedzialności oraz weryfikują, czy wina sprawcy i okoliczności popełnienia przestępstwa skarbowego lub wykroczenia skarbowego nie budzą wątpliwości.
3. Po zakończeniu tych czynności organ postępowania przygotowawczego może – zamiast aktu oskarżenia – niezwłocznie wnieść do sądu wniosek o udzielenie zezwolenia na dobrowolne poddanie się odpowiedzialności.
4. Sąd, wydając zezwolenie na dobrowolne poddanie się odpowiedzialności, orzeka wyrokiem. Taki wyrok na podstawie przepisu art. 18 § 2 k.k.s., nie zostaje wpisany do Krajowego Rejestru Karnego, a jednocześnie zgodnie z art. 18 § 3 k.k.s. nie stanowi przesłanki recydywy skarbowej.

Na koniec warto dodać, że sprawca przestępstwa lub wykroczenia skarbowego, który chce dobrowolnie poddać się odpowiedzialności, nie musi w toku postępowania składać wyjaśnień ani przyznawać się do winy. Nie jest to bowiem przesłanka zastosowania DPO. Niemniej jednak brak przyznania się do winy z pewnością wymaga, aby zebrany w sprawie materiał dowodowy potwierdzał sprawstwo i winę podejrzanego. Podobnie będzie w przypadku osoby, która składa wniosek i przyznaje się do winy – takie oświadczenie, przy braku innych dowodów, nie jest wystarczające do uwzględnienia wniosku i wydania na tej podstawie wyroku.

 

Zalety dla obu strony

Z punktu widzenia interesów Skarbu Państwa niewątpliwą zaletą dobrowolnego poddania się odpowiedzialności jest to, że sprawca przestępstwa skarbowego musi uiścić w całości wymagalną należność publiczno-prawną, jeżeli w związku z przestępstwem skarbowym nastąpiło jej uszczuplenie. Ponadto zobowiązany jest do zapłaty kwoty odpowiadającą co najmniej najniższej karze grzywny grożącej za dany czyn zabroniony oraz co najmniej zryczałtowaną równowartość kosztów postępowania. Z tego względu organy ścigania pozytywnie podchodzą do decyzji o zamiarze skorzystania z tej instytucji.

Nie jest to jednak narzędzie, na którym Skarb Państwa korzysta. Skorzystać mogą natomiast przedsiębiorcy. Organów administracji państwowej nie należy bowiem traktować jak wrogów, ale jak partnerów biznesowych. Ustalając strategię działania w takich przypadkach, warto pamiętać, że zarówno przedsiębiorca, jak i konkretny organ dążą do realizacji określonych celów. Oczywiście cele te najczęściej bywają różne, natomiast jest jeden cel, który występuje zawsze – niezależnie od tego, czy mamy do czynienia z kontrahentem, urzędem skarbowym czy prokuratorem. Jest to cel finansowy.

Są tacy przedsiębiorcy, którzy chcą udowodnić swoje racje i toczyć wieloletnie i kosztowne spory, ale są też tacy, którym bardziej od udowadniania swojej racji zależy na stabilności finansowej i trwałości swojego biznesu. Podejmując decyzję o DPO, trzeba mieć z tyłu głowy, że jest to narzędzie, które nie zaspokoi potrzeby wygranej i posiadania racji, ale z pewnością pozwoli na sprawne zakończenie sporu i wbrew pozorom skutkuje oszczędnościami finansowymi. Mimo że podatnik musi zapłacić uszczuplony podatek i grzywnę, to jednak z perspektywy długofalowej ta decyzja może mu się „opłacić”. Trzeba pamiętać, że postępowania podatkowe i karne skarbowe nie tylko długo trwają, ale też pochłaniają ogromne ilości środków finansowych i energii, które mogłyby zostać wykorzystane do prowadzenia biznesu. Nierzadko zdarza się, że podatnicy, którzy doczekali się prawomocnego zakończenia sprawy i formalnie ją wygrali, dawno już nie prowadzą swoich firm albo ich biznes znajduje się w stanie, z którego trudno będzie się podnieść.

 

Zdaniem autorki

Od lat w przestrzeni publicznej mówi się o „napiętych” relacjach na linii przedsiębiorca – Krajowa Administracja Skarbowa. Zarówno organy podatkowe, jak i organy ścigania nie kierują się zasadą domniemania niewinności, lecz skupiają się na poszukiwaniu jak największej liczby nieprawidłowości i błędów po stronie podatników, które to błędy mogą w jakiś sposób zaspokoić interes fiskalny państwa. Nie są to tylko domniemania, ponieważ statystyki dotyczące działań organów administracji skarbowej w Polsce prowadzą do podobnych wniosków.

Z danych Głównego Urzędu Statystycznego opublikowanych w 2024 r. w Roczniku Statystycznym Rzeczypospolitej Polskiej dotyczących postępowań karnych skarbowych prowadzonych przez Krajową Administrację Skarbową wynika, że w ostatnich latach liczba wszczynanych postępowań wyraźnie spadła, a ich znaczenie finansowe i skala ujawnianych naruszeń wyraźnie wzrosły.

Spadek widać również w liczbie spraw kończonych dobrowolnym poddaniem się odpowiedzialności. W 2020 roku w ten sposób zakończono 5534 postępowania, w 2022 roku – 5671, natomiast w 2023 roku już tylko 4543. Oznacza to spadek o 20 proc. w ujęciu rocznym i zmniejszenie udziału tej formy zakończenia spraw z 15 proc. do 14 proc. wszystkich postępowań. Może to świadczyć o rosnącym formalizmie postępowań lub mniejszej skłonności podatników do ugodowego zakończenia spraw z organami administracji skarbowej.

Najbardziej spektakularna zmiana dotyczy wartości ekonomicznej spraw. W 2020 roku wartość zajętych towarów i środków płatniczych wynosiła 72 mln zł, w 2022 roku wzrosła nieznacznie do 76 mln zł, a w 2023 roku osiągnęła aż 152,8 mln zł. Oznacza to wzrost o ponad 100 proc. w skali roku i niemal podwojenie wartości zajęć w porównaniu z okresem sprzed pandemii.

Nie dziwi zatem, że najczęściej orzekaną karą w przypadku postępowań karnych skarbowych jest kara grzywny, a najrzadziej kara bezwzględnego pozbawienia wolności.

Ustalając plan działania w toku już toczących się postępowań lub tych, które mogą zostać wszczęte wobec przedsiębiorcy, warto zatem najpierw odpowiedzieć sobie na pytanie: czy naprawdę najważniejsza jest dla mnie wygrana?

Nie należy się zastanawiać czy i kiedy będę mieć do czynienia z organami administracji państwowej, lecz jaki kierunek działania będzie najkorzystniejszy dla mojego biznesu.

 

Podstawa prawna:

art. 17, art. 18 i art. 53 ustawy z 10 września 1999 r. Kodeks karny skarbowy (tekst jedn. Dz.U. z 2025 r., poz. 633)

 

Dominika Kasińska , adwokat, associate w kancelarii Tomczykowski Tomczykowska

Artykuł ukazał się 17.11.2025 r. w Rzeczpospolitej