Nierzadko organy podatkowe angażują prokuraturę w toczące się postępowania karne skarbowe. Często jest to działanie, które służy temu, aby oddalić zarzut o instrumentalnym wykorzystaniu przepisów o zawieszeniu biegu terminu przedawnienia.
Każdy przedsiębiorca, podejmując codzienne decyzje dotyczące swojej firmy, boryka się z wieloma dylematami, związanymi z ogromem ryzyk, które na niego czyhają na każdym kroku.
Najpoważniejsze związane są oczywiście z ryzykiem gospodarczym. Wybrane ścieżki rozwoju przedsiębiorstwa muszą okazać się właściwe i opłacalne, aby firma mogła dostosować się do dynamicznie zmieniających się warunków rynkowych.
Poruszając się w gąszczu dylematów biznesowych, przedsiębiorcy muszą jednak uważać również na wiele ograniczeń przewidzianych przez przepisy prawa. Chodzi tutaj np. o regulacje dotyczące ochrony konsumentów, ochrony danych osobowych, zatrudniania pracowników, wolnej konkurencji czy prawa podatkowego.
Nieprzestrzeganie zasad może wiele kosztować
Przestępstwa gospodarcze są zróżnicowane. Wszystkie jednak godzą w porządek ekonomiczny, zaufanie w obrocie gospodarczym lub interesy finansowe zarówno państwa, jak i podmiotów prywatnych.
Najczęściej występujące to: oszustwa gospodarcze, polegające na wprowadzaniu w błąd w celu osiągnięcia korzyści majątkowej, przywłaszczenie lub sprzeniewierzenie mienia. Należą one to katalogu tzw. przestępstw pospolitych, regulowanych bezpośrednio w kodeksie karnym. Specjalną kategorią przestępstw gospodarczych są przestępstwa przeciwko spółkom – regulowane wprost w kodeksie spółek handlowych. Obejmują one wszelkie rodzaje działania na szkodę spółki.
Kodeks karny (k.k.) przewiduje także osobny rozdział na opis przestępstw przeciwko obrotowi gospodarczemu i interesom majątkowym w obrocie cywilnoprawnym. Przykładowo zgodnie z art. 296 k.k. kto, będąc obowiązany na podstawie przepisu ustawy, decyzji właściwego organu lub umowy do zajmowania się sprawami majątkowymi, lub działalnością gospodarczą osoby fizycznej, lub prawnej, przez nadużycie udzielonych mu uprawnień lub niedopełnienie ciążącego na nim obowiązku, wyrządza jej znaczną szkodę majątkową, podlega karze pozbawienia wolności od trzech miesięcy do lat pięciu. Tego typu przestępstwo mogą zatem popełnić osoby pełniące funkcje dyrektora w spółce, pełnomocnicy i prokurenci. Ten rodzaj przestępstwa dobrze pokazuje, jak błędna decyzja biznesowa i podejmowanie zbyt dużego ryzyka gospodarczego może skutkować odpowiedzialnością karną.
W kodeksie karnym w rozdziale o przestępstwach gospodarczych opisane są również przestępstwa łapownictwa, wyłudzenia kredytu lub odszkodowania (np. w wyniku przedstawienia bankowi lub ubezpieczycielowi nieprawdziwych informacji) oraz prania pieniędzy.
Warto również zwrócić uwagę, że celowe działanie na szkodę wierzyciela stanowi przestępstwo. Usuwanie, ukrywanie, niszczenie lub przenoszenie majątku na nową jednostkę jest zagrożone karą pozbawienia wolności nawet do lat pięciu (art. 300-art. 301 k.k.).
Przestępstwa gospodarcze z założenia ścigane są bezpośrednio przez lub pod nadzorem prokuratora. Jednak dla przestępstw podatkowych przewidziano szczególne rozwiązania w tym zakresie: są one penalizowane odrębną ustawą – kodeksem karnym skarbowym (k.k.s.), a dodatkowo status organów ściągania mają urzędy skarbowe oraz celno-skarbowe (tzw. finansowe organy postępowania przygotowawczego).
Co w podatkach robi prokurator
Coraz częściej obserwujemy wzrost znaczenia prokuratury w prowadzonych postępowaniach dotyczących przestępstw podatkowych. Jakkolwiek jest to uzasadnione w przypadku najpoważniejszych przestępstw, to obecność prokuratury w pozostałych przypadkach może dziwić.
Aby najlepiej zrozumieć rolę prokuratury w tych postępowaniach, konieczne jest zrozumienie, do czego organom skarbowym może przydać się prokurator.
Kiedy kończy się czas…
Co do zasady zobowiązania podatkowe przedawniają się z upływem pięciu lat od końca roku, w którym powstały. W praktyce oznacza to, że z upływem 31 grudnia piątego roku po upływie terminu do zapłaty podatku urząd skarbowy nie może już zakwestionować rozliczeń podatnika. Jeśli zatem dany podmiot nie zapłacił w ogóle podatku za dany rok, ale fiskus zorientował się o tym za późno (po pięciu latach), to organ podatkowy nie ma prawnych możliwości wyegzekwowania zaległego obowiązku.
Relacja z organem podatkowym jest jednak dwustronna. Upływ terminu przedawnienia dla podatnika z kolei oznacza, że ten nie będzie mógł skorygować deklaracji i ubiegać się o nadpłatę.
Przedawnienie ma zatem na celu przede wszystkim stabilizację stosunku prawnego i usuwanie niepewności. Polski ustawodawca stara się zapobiegać „wieczystym” zobowiązaniom. Termin przedawnienia ma jednocześnie dyscyplinować każdą ze stron, by podejmowała korzystne dla niej działania w odpowiednim czasie, a nie np. dopiero po 10 latach, kiedy pamięć na temat operacji gospodarczych jest zatarta, a dokumentacja zagubiona. Fiskus ma jednak sposoby na to, by kupić sobie więcej czasu.
Plaga wszczynanych postępowań karnych skarbowych na kilka miesięcy, a nawet tygodni przed upływem terminu przedawnienia, stała się tak poważna, że Naczelny Sąd Administracyjny zdecydował się na podjęcie uchwały, której celem było ukrócenie tej praktyki organów. Zgodnie z wytycznymi NSA zawartymi w uchwale z 24 maja 2021 r. (I FPS 1/21), jeśli brak jest związku między prowadzonym postępowaniem podatkowym a wszczęciem postępowania karnym skarbowego, to termin przedawnienia nie jest zawieszany.
23 października 2025 r. Stały Komitet Rady Ministrów przyjął projekt ustawy o zmianie ordynacji podatkowej. Jedną z najważniejszych projektowanych zmian jest usunięcie wszczęcia postępowania karnego skarbowego z katalogu przesłanek zawieszających bieg terminu przedawnienia zobowiązania podatkowego. Planowane zmiany są wynikiem dostrzeżonej już nie tylko przez podatników i sądy administracyjne skali nadużyć organów podatkowych, które instrumentalnie wykorzystują postępowania karne skarbowe, aby zyskać na czasie przez prowadzenie wieloletnich postępowań podatkowych.
Organy podatkowe wypracowały jednak szczególne rozwiązania, aby uzasadnić wszczynanie postępowań. Jedną z takich metod – która ma świadczyć o braku złej woli organów podatkowych – jest angażowanie innych organów ścigania w toczące się postępowania karne skarbowe. I właśnie w tym momencie w sprawie pojawia się prokurator.
Udział prokuratora w postępowaniu przygotowawczym ma spełniać podwójną rolę. Po pierwsze powoduje, że postępowanie prowadzone jest przez niezależny od organów podatkowych podmiot, a po drugie – że organy podatkowe, przynajmniej formalnie, nie mają wpływu na jego prowadzenie.
Ten efekt ma z kolei przemawiać za brakiem instrumentalności we wszczęciu postępowania karnego skarbowego. Skoro bowiem to nie urząd skarbowy zainicjował postępowanie przygotowawcze, to jak można podnosić zarzut instrumentalnego wszczęcia postępowania karnego skarbowego? W praktyce jednak organy podatkowe ściśle współpracują z prokuraturą. To organ podatkowy zawiadamia o podejrzeniu popełnienia przestępstwa, a następnie prokuratura wszczyna – formalnie samodzielnie, w praktyce z inicjatywy fiskusa – postępowanie przygotowawcze.
Co może prokurator
Jakkolwiek wprowadzenie niezależnego podmiotu do postępowania przygotowawczego może skutecznie odsunąć ryzyko zarzutu instrumentalności, jednak w większości przypadków jest to działanie nieefektywne i niecelowe.
Przede wszystkim nadanie finansowym organom postępowania przygotowawczego (w szczególności urzędom celno-skarbowym) uprawnień w zakresie ścigania przestępstw podatkowych podyktowane jest ich wiedzą, praktyką i kompetencjami w tym obszarze. Prokuratorzy, w swej codziennej praktyce muszą mierzyć się z problemami prawnymi o zupełnie innym charakterze i innej doniosłości. A to przekłada się na ich aktywność w postępowaniach karnych skarbowych. W wielu przypadkach brak jest jakichkolwiek realnych czynności śledczych, a postępowanie toczy się wyłącznie „na papierze”.
Niekiedy, wobec braku realnego pomysłu na kierunek postępowania czy choćby podstawowych informacji płynących z niezakończonych postępowań podatkowych, powszechne jest zawieszanie postępowań karnych skarbowych do czasu rozstrzygnięcia sprawy przez organy podatkowe lub sądy administracyjne.
Takie działanie prowadzi do osłabienia funkcji gwarancyjnej postępowania karnego, które z założenia ma służyć ustaleniu prawdy, a nie jedynie ochronie interesu fiskalnego. W rezultacie podatnik pozostaje przez lata w stanie niepewności co do tego, czy faktycznie jest przestępcą, czy może jest niewinny.
Niepokojącym zjawiskiem jest również inicjowanie postępowań karnych skarbowych w celu wywarcia presji na podatnika, zwłaszcza w trakcie toczących się kontroli podatkowych lub sporów sądowych. Działania te mają charakter prewencyjno-represyjny i służą często osiągnięciu efektu „zastraszenia”, a nie rzeczywistego ścigania czynów zabronionych. Zupełnie inne wrażenie na podatniku robi „wizyta w urzędzie” w toku postępowania przygotowawczego, a zupełnie inne – doprowadzenie do prokuratury.
Niewątpliwie prokuratorzy zorientowali się już jednak, że zdarza, iż zarówno oni, jak i całe postępowanie karne skarbowe jest „wykorzystywane instrumentalnie”. Jeszcze kilka lat temu ostatnie dwa tygodnie grudnia były „najgorętszym okresem w branży” – zbliżał się bowiem upływ terminu przedawnienia, więc organy ścigania prześcigały się w podejmowaniu dalszych czynności w sprawie, przede wszystkim doprowadzając podatników do prokuratury i przedstawiając im zarzuty. Ten przykry bożonarodzeniowy zwyczaj zdaje się szczęśliwie odchodzić do lamusa.
Komentarz autorki [Agnieszka Ławnicka]
Katalog przestępstw gospodarczych jest zróżnicowany. Należy jednak odróżniać przestępstwa gospodarcze od podatkowych. Kodeks karny skarbowy ma na celu przede wszystkim ochronę należności Skarbu Państwa. Z kolei przestępstwa gospodarcze opisane w kodeksie karnym lub kodeksie spółek handlowych dotyczą nadużycia zaufania również w obrocie cywilnoprawnym między podmiotami prywatnymi. W każdym opisanym przypadku do drzwi firmy może jednak zapukać prokurator. Nie zawsze jest to angażowania zasobów prokuratury jest celowe. Często jest to wypracowany przez organy podatkowe mechanizm unikania zarzutu o instrumentalnym wykorzystaniu przepisów o zawieszeniu terminu przedawnienia. Co ciekawe, nie w każdej sprawie podatkowej ten wątek jest poruszany. Można znaleźć wyroki w sprawach, w których postępowanie karne formalnie wszczęła prokuratura, ale sąd i tak badał instrumentalność wszczęcia postępowania karnego skarbowego. W innych przypadkach, w których organ wyraźnie bronił się przed zarzutem wskazując, że to przecież odrębny, niezależny organ zainicjował postępowanie (prokuratura), sądy przychylały się do takiego stanowiska fiskusa.
Agnieszka Ławnicka – radca prawny, doradca podatkowy, managing associate w kancelarii Tomczykowski Tomczykowska
Julia Cebula – paralegal w kancelarii Tomczykowski Tomczykowska
07.01.2026