8 lipca weszła w życie nowelizacja ustawy o Państwowej Inspekcji Pracy pozwalająca na przekształcenie umów cywilnoprawnych na umowy o pracę, jeżeli współpraca między stronami odpowiada stosunkowi pracy. Nowe przepisy będą dotyczyły wszystkich umów cywilnoprawnych wykonywanych tego dnia oraz zawartych po tej dacie.
Tryb przekształcenia umowy
Kontrola PIP będzie mogła dotyczyć wszystkich umów cywilnoprawnych stosowanych przez podmiot kontrolowany w dniu rozpoczęcia kontroli lub w okresie poprzedzającego roku. Ocenie podlegać będzie nie tylko treść umowy, ale przede wszystkim faktyczne zasady współpracy między stronami.
W przypadku stwierdzenia, że w umowie cywilnoprawnej przeważają cechy stosunku pracy, inspektor pracy wyda polecenie zawarcia umowy o pracę. Jeżeli polecenie nie zostanie wykonane do czasu zakończenia kontroli, okręgowy inspektor pracy będzie mógł wszcząć postępowanie administracyjne w sprawie stwierdzenia istnienia stosunku pracy. W ramach postępowania wola stron będzie uwzględniana tylko wtedy, gdy cechy stosunku pracy i zatrudnienia cywilnoprawnego będą występowały w umowie w równym stopniu.
Od decyzji okręgowego inspektora będzie można odwołać się do sądu rejonowego. Do czasu zapadnięcia prawomocnego wyroku sąd będzie mógł wydać zabezpieczenie chroniące zatrudnionego przed zwolnieniem w oparciu o przepisy Kodeksu pracy, a w niektórych przypadkach także określić prawa i obowiązki stron umowy. Decyzja administracyjna będzie wywierała skutki jedynie na przyszłość od dnia jej wydania, a jej wykonanie będzie wstrzymane do czasu prawomocnego rozstrzygnięcia sądu. Jeżeli sprawa dotyczy osób objętych szczególną ochroną na mocy Kodeksu pracy (np. kobiet w ciąży), okręgowy inspektor pracy będzie mógł nadać swojej decyzji rygor natychmiastowej wykonalności.
Skutki przekształcenia umowy w drodze decyzji i wyroku sądu
Prawomocna decyzja PIP będzie wywierała skutki podatkowe od dnia jej wydania. W kontekście podatku dochodowego będzie to oznaczało konieczność wpłaty przez pracodawcę zaległych zaliczek na PIT pracownika obliczonych według skali podatkowej wraz z odsetkami za zwłokę. W zakresie podatku VAT zmiana formy zatrudnienia z umowy B2B na umowę o pracę będzie wiązała się z koniecznością korekty rozliczeń przez obydwie strony umowy. Nie jest jednak wykluczone, że organ podatkowy będzie dochodził podatku wykazanego na fakturach pierwotnie wystawionych przez dotychczasowego usługodawcę (jako puste faktury).
Składki na ubezpieczenia społeczne z okresu od wydania decyzji do jej uprawomocnienia będą przeksięgowywane na poczet składek z tytułu stosunku pracy, a ponadto zachowana będzie dotychczasowa podstawa wymiaru składek. Oznacza to, że w praktyce dopiero po uprawomocnieniu się decyzji dojdzie do faktycznej zmiany zasad oskładkowania umowy.
Ponadto, w odrębnym postępowaniu sąd będzie mógł nałożyć na pracodawcę grzywnę w wysokości od 2 do 60 tys. zł za każdą błędnie zawartą umowę cywilnoprawną. Alternatywnie, PIP będzie mogła nałożyć na pracodawcę mandat w wysokości do 5 tys. zł, a w razie tzw. recydywy do 10 tys. zł.
Co ważne, wydanie decyzji administracyjnej obowiązującej na przyszłość nie wyklucza możliwości wniesienia przez PIP pozwu do sądu o ustalenie istnienia stosunku pracy za okresy przeszłe. W tym przypadku skutki podatkowe i składkowe będą mogły obejmować cały okres przedawnienia zobowiązań.
Interpretacje Głównego Inspektora Pracy
Nowelizacja ustawy o PIP przyznaje także Głównemu Inspektorowi Pracy kompetencję do wydawania interpretacji indywidualnych w sprawach dotyczących charakteru prawnego zatrudnienia. Interpretacje będą wydawane w oparciu o stan faktyczny przedstawiony przez wnioskodawcę, a zastosowanie się do nich będzie chroniło wnioskodawcę przed sankcjami publicznoprawnymi. Od niekorzystnej interpretacji będzie można odwołać się do sądu okręgowego.
Abolicja i pierwsze kontrole
Przez pierwszy rok obowiązywania nowych przepisów obowiązywać będzie abolicja dla pracodawców, którzy dobrowolnie zastąpią swoje nieprawidłowe umowy cywilnoprawne na umowy o prace. Zgodnie z zapowiedziami Głównego Inspektora Pracy, abolicja znajdzie zastosowanie, jeżeli do zmiany formy zatrudnienia dojdzie najpóźniej w związku z wykonaniem polecenia inspektora pracy.
Z wypowiedzi Głównego Inspektora Pracy wynika, że w pierwszym roku obowiązywania nowych przepisów PIP skupi się na prowadzeniu kontroli w oparciu o skargi od osób zatrudnionych. Od początku 2027 r. mają ruszyć kontrole prowadzone w oparciu o mechanizm analizy ryzyka opracowany we współpracy z ZUS. W pierwszym półroczu przyszłego roku takich kontroli ma być ok. 200-300. W najbliższych dniach mamy także poznać tzw. listę samokontroli, która ma ułatwić pracodawcom dopasowanie formy zatrudnienia do warunków współpracy.