Spółka pod fundacją rodzinną – kto jest beneficjentem rzeczywistym?

Gdy fundacja rodzinna przejmuje udziały lub akcje spółki, zarząd musi zweryfikować beneficjentów rzeczywistych i aktualność danych w CRBR. Kluczowe jest ustalenie, kto faktycznie sprawuje kontrolę.

22 maja upłyną trzy lata od wejścia w życie ustawy z 26 stycznia 2023 r. o fundacji rodzinnej. Instytucja ta nadal cieszy się dużym zainteresowaniem wśród polskich przedsiębiorców. Przez ostatnie trzy lata przeprowadzono wiele reorganizacji sukcesyjnych z udziałem utworzonych fundacji rodzinnych. Można by oczekiwać, że po takim czasie obowiązywania przepisów kwestie związane ze zgłoszeniem do Centralnego Rejestru Beneficjentów Rzeczywistych (CRBR) spółek, których udziały lub akcje nabyła (bezpośrednio lub pośrednio) fundacja rodzinna, zostały rozstrzygnięte. Okazuje się jednak, że wśród banków, leasingodawców, ubezpieczycieli i innych instytucji finansowych kwestia ta budzi nadal wątpliwości. Spółki nadal otrzymują od nich zapytania o wyjaśnienie zidentyfikowanych „rozbieżności”, najczęściej dotyczących niewskazania w CRBR wszystkich beneficjentów fundacji rodzinnej.

 

1. Co powinien zrobić zarząd spółki, gdy jej udziały lub akcje nabyła (bezpośrednio lub pośrednio) fundacja rodzinna?

Reorganizacje sukcesyjne z udziałem fundacji rodzinnych polegają najczęściej na wniesieniu przez fundatora do fundacji rodzinnej mienia w postaci należących do niego udziałów w spółce z o.o. lub akcji. Odbywa się to w drodze umowy darowizny pomiędzy fundatorem a fundacją rodzinną. Fundacje rodzinne mogą także obejmować udziały lub akcje w spółkach kapitałowych (np. na skutek podwyższenia kapitału zakładowego spółki i emisji udziałów lub akcji) bądź kupić udziały lub akcje (w drodze umowy sprzedaży).

W wyniku wyżej opisanych reorganizacji lub transakcji nierzadko:

• wspólnikiem lub akcjonariuszem spółki kapitałowej staje się bezpośrednio osoba prawna – fundacja rodzinna, której może przysługiwać prawo własności więcej niż 25 proc. ogólnej liczby udziałów/akcji lub głosów;
• dochodzi do przejęcia kontroli nad spółką przez osobę prawną – fundację rodzinną, która staje się podmiotem dominującym w stosunku do spółki – bezpośrednio albo pośrednio, gdzie ostatnim ogniwem łańcucha własności nad spółką (podmiotem zależnym) staje się fundacja rodzinna.

PRZYKŁAD 1:

Jan Nowak posiada bezpośrednio (jako osoba fizyczna) 100 proc. udziałów w A sp. z o.o. oraz 30 proc. akcji w B S.A. Jan Nowak (jako fundator) wniósł do fundacji rodzinnej (w drodze darowizny) wszystkie ww. udziały i akcje. W wyniku tej operacji fundacja rodzinna stała się bezpośrednio jedynym wspólnikiem A sp. z o.o. oraz akcjonariuszem B S.A. posiadającym 30 proc. akcji.

PRZYKŁAD 2:

Jan Nowak posiada bezpośrednio (jako osoba fizyczna) 100 proc. udziałów w X sp. z o.o., która to spółka posiada 75 proc. akcji w Y S.A. Jan Nowak (jako fundator) wniósł do fundacji rodzinnej (w drodze darowizny) wszystkie ww. udziały w X sp. z o.o. W wyniku tej operacji fundacja rodzinna stała się bezpośrednio jedynym wspólnikiem X sp. z o.o. oraz pośrednio (poprzez X sp. z o.o.) akcjonariuszem Y S.A. posiadającym 75 proc. akcji.

Co to oznacza dla zarządu spółki? Konieczność każdorazowej weryfikacji, czy w wyniku takiej reorganizacji lub transakcji spółka nie powinna zaktualizować swojego zgłoszenia do Centralnego Rejestru Beneficjentów Rzeczywistych. Spółki kapitałowe mają obowiązek aktualizacji informacji zgłoszonych do CRBR, co wynika z art. 60 ust. 1a ustawy z 1 marca 2018 r. o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu („Ustawa AML”). Za aktualizację zgłoszenia i poprawność zamieszczanych w CRBR informacji odpowiada zarząd spółki. Termin na aktualizację wynosi 14 dni od zmiany tych informacji w Krajowym Rejestrze Sądowym (KRS) (np. w przypadku podwyższenia kapitału zakładowego spółki i objęcia udziałów/akcji). Z kolei w przypadku zmian, dla których skuteczności nie jest wymagany wpis do KRS (np. w przypadku sprzedaży udziałów), termin wynosi 14 dni od dnia ich dokonania.

W tym momencie pojawiają się opisane na wstępie wątpliwości. Kluczem do zrozumienia zagadnienia jest umiejętność rozróżnienia:

• beneficjentów rzeczywistych fundacji rodzinnej od
• osób sprawujących kontrolę nad fundacją rodzinną oraz od
• beneficjentów rzeczywistych spółki kapitałowej, gdy prawo własności więcej niż 25 proc. udziałów/akcji (głosów) przysługuje (pośrednio lub bezpośrednio) fundacji rodzinnej.

2. Beneficjent rzeczywisty fundacji rodzinnej

W przypadku fundacji rodzinnej przepisy określają zamknięty katalog jej beneficjentów rzeczywistych. Zgodnie z art. 2 ust. 2 pkt 1) lit. b) Ustawy AML, przez beneficjenta rzeczywistego fundacji rodzinnej rozumie się każdą osobę fizyczną sprawującą nad nią – bezpośrednio lub pośrednio – kontrolę poprzez posiadane uprawnienia, które wynikają z okoliczności prawnych lub faktycznych, umożliwiające wywieranie decydującego wpływu na czynności lub działania przez nią podejmowane, w tym:

• fundatora,
• członków zarządu,
• członków rady nadzorczej fundacji rodzinnej,
• beneficjentów fundacji rodzinnej,
• inną osobę sprawującą kontrolę nad fundacją rodzinną,
• inną osobę fizyczną o uprawnieniach lub obowiązkach równoważnych do określonych w pkt 1-5 powyżej.

Oznacza to, że wszystkie powyższe osoby – niezależnie od tego, czy sprawują czy też nie sprawują kontroli nad fundacją rodzinną – powinny zostać ujawnione w CRBR fundacji rodzinnej.

PRZYKŁAD 3:

Fundatorem fundacji rodzinnej jest Jan Nowak. Jest on jedynym członkiem zarządu fundacji i jedynym członkiem zgromadzenia beneficjentów. Beneficjentami fundacji rodzinnej są również jego żona i dzieci, którzy nie pełnią żadnych funkcji w organach fundacji. Beneficjentami rzeczywistymi fundacji rodzinnej są więc: (1) Jan Nowak – jako fundator, beneficjent, członek zarządu i członek zgromadzenia beneficjentów, (2) żona – jako beneficjent oraz (3) dzieci – jako beneficjenci.

Po tym, jak udziały lub akcje nabyła (bezpośrednio lub pośrednio) fundacja rodzinna, wszystkie wątpliwości praktyczne sprowadzają się do pytania: czy wszystkie powyższe osoby należy również wskazać jako beneficjentów rzeczywistych tej spółki? W praktyce może być to nawet kilkanaście osób.

 

3. Osoba fizyczna sprawująca kontrolę nad fundacją rodzinną

Opisana wyżej definicja beneficjenta rzeczywistego fundacji rodzinnej prowadzi do sytuacji, w której Ustawa AML nakazuje określać jako beneficjentów rzeczywistych fundacji rodzinnej również osoby, które faktycznie nie sprawują kontroli nad fundacją rodzinną (np. beneficjentów fundacji rodzinnej niebędących jednocześnie członkami organów fundacji rodzinnej – zarządu czy zgromadzenia beneficjentów; osoby te nie mają żadnego faktycznego wpływu na czynności lub działania podejmowane przez fundację rodzinną).

Należy jednak wyraźnie rozróżnić beneficjentów rzeczywistych fundacji rodzinnej od osób fizycznych faktycznie sprawujących kontrolę nad fundacją. Zgodnie z art. 2 ust. 2 pkt 1) Ustawy AML, osobą sprawującą kontrolę jest osoba fizyczna (osoby fizyczne) posiadająca uprawnienia, które wynikają z całokształtu okoliczności prawnych lub faktycznych, umożliwiające wywieranie decydującego wpływu na czynności lub działania podejmowane przez (w omawianym przypadku) fundację rodzinną. Z kolei zgodnie z art. 4 pkt 4) ustawy z 16 lutego 2007 r. o ochronie konkurencji i konsumentów przejęcie kontroli oznacza wszelkie formy bezpośredniego lub pośredniego uzyskania przez przedsiębiorcę uprawnień, które osobno albo łącznie, przy uwzględnieniu wszystkich okoliczności prawnych lub faktycznych, umożliwiają wywieranie decydującego wpływu na innego przedsiębiorcę lub przedsiębiorców; uprawnienia takie tworzą m.in.:

• dysponowanie bezpośrednio lub pośrednio większością głosów na zgromadzeniu wspólników albo na walnym zgromadzeniu, także jako zastawnik albo użytkownik, bądź w zarządzie innego przedsiębiorcy (przedsiębiorcy zależnego), także na podstawie porozumień z innymi osobami,
• uprawnienie do powoływania lub odwoływania większości członków zarządu lub rady nadzorczej innego przedsiębiorcy (przedsiębiorcy zależnego), także na podstawie porozumień z innymi osobami.

Osobami fizycznymi sprawującymi kontrolę nad fundacją rodzinną są przede wszystkim jej fundatorzy, ponieważ to te osoby – poprzez pełnione funkcje w organach czy przyznane szczególne uprawnienia statutowe (przywileje np. co do prawa głosu) – sprawują zazwyczaj faktyczną kontrolę nad fundacją rodzinną. Jednakże statut fundacji rodzinnej może przyznawać szczególne uprawnienia również innym osobom czy organom, więc każdy przypadek należy badać odrębnie.

PRZYKŁAD 4:

Skorzystajmy ponownie z przedstawionego wyżej przykładu, w którym fundatorem fundacji rodzinnej jest Jan Nowak. Jedyną osobą fizyczną sprawującą faktyczną kontrolę nad fundacją rodzinną jest tu Jan Nowak jako: fundator, jedyny członek zarządu i jedyny członek zgromadzenia beneficjentów. Tylko on bowiem, poprzez pełnione funkcje, sprawuje kontrolę nad fundacją rodzinną i jej organami, a co za tym idzie posiada decydujący wpływ na czynności organów, a więc i działania samej fundacji rodzinnej.

PRZYKŁAD 5:

Zmodyfikujmy przykład fundacji rodzinnej ustanowionej przez Jana Nowaka w taki sposób, że w skład zgromadzenia beneficjentów wchodzi, obok fundatora, jego córka Anna Nowak. Zgodnie ze statutem, zgromadzenie beneficjentów powołuje i odwołuje członków zarządu fundacji oraz decyduje o zmianie statutu. W takim przypadku osobami fizycznymi sprawującymi faktyczną kontrolę nad fundacją rodzinną są (1) Jan Nowak jako: fundator, członek zarządu i członek zgromadzenia beneficjentów oraz (2) córka Anna Nowak jako członek zgromadzenia beneficjentów. Poprzez pełnione funkcje to oni sprawują kontrolę nad fundacją rodzinną i jej organami, a co za tym idzie posiadają decydujący wpływ na czynności organów, a więc i działania samej fundacji rodzinnej. Zgromadzenie beneficjentów:

• jest w tej fundacji rodzinnej organem uprawnionym do zmiany jej statutu, a zatem może kształtować jego postanowienia i decydować o kształcie uprawnień statutowych umożliwiających wywieranie decydującego wpływu na czynności lub działania podejmowane przez fundację rodzinną oraz
• powołuje i odwołuje członków zarządu; to zatem zgromadzenie beneficjentów decyduje o składzie zarządu a wobec tego należy uznać, że zgromadzenie beneficjentów sprawuje kontrolę nad zarządem i pośrednio nad realizacją celów fundacji rodzinnej i prowadzeniem spraw fundacji rodzinnej – zgodnie z zasadą, iż „kto ma kontrolę nad zarządem, ma kontrolę nad spółką”.

 

4. Beneficjent rzeczywisty spółki „pod” fundacją rodzinną

Ustalenie osoby fizycznej sprawującej kontrolę nad fundacją rodzinną ma kluczowe znaczenie w kontekście ustalenia beneficjenta rzeczywistego spółki, której udziały lub akcje nabyła fundacja rodzinna. Wynika to z faktu, że po nabyciu udziałów lub akcji (np. należących do fundatora) przez fundację rodzinną, nie mamy już do czynienia z osobą fizyczną posiadającą bezpośrednio lub pośrednio więcej niż 25 proc. udziałów/akcji (lub głosów) w spółce. Po nabyciu udziałów lub akcji przez fundację rodzinną, osobą prawną, której łącznie przysługuje prawo własności więcej niż 25 proc. ogólnej liczby udziałów lub akcji (głosów) w spółce, może stać się fundacja rodzinna (bezpośrednio lub pośrednio – za pośrednictwem np. innej spółki).

Należy wówczas sięgnąć do ogólnych przesłanek ustalenia beneficjenta rzeczywistego spółki kapitałowej i przez ich pryzmat ocenić sytuację fundacji rodzinnej jako wspólnika (akcjonariusza).

Na podstawie art. 2 ust. 2 pkt 1) Ustawy AML, beneficjentem rzeczywistym podmiotu jest każda osoba fizyczna sprawująca bezpośrednio lub pośrednio kontrolę nad danym podmiotem poprzez posiadane uprawnienia, które wynikają z okoliczności prawnych lub faktycznych, umożliwiające wywieranie decydującego wpływu na czynności lub działania podejmowane przez ten podmiot, w tym w przypadku spółki kapitałowej, tj. np. spółki z o.o. czy spółki akcyjnej (innej niż spółka publiczna, której akcje są dopuszczone do obrotu na rynku regulowanym) m.in.:

• osoba fizyczna będąca wspólnikiem lub akcjonariuszem, której przysługuje prawo własności więcej niż 25 proc. ogólnej liczby udziałów lub akcji spółki,
• osoba fizyczna dysponująca więcej niż 25 proc. ogólnej liczby głosów w organie stanowiącym spółki, także jako zastawnik albo użytkownik, lub na podstawie porozumień z innymi uprawnionymi do głosu,
• osoba fizyczna sprawująca kontrolę nad osobą prawną lub osobami prawnymi, którym łącznie przysługuje prawo własności więcej niż 25 proc. ogólnej liczby udziałów lub akcji spółki lub które łącznie dysponują więcej niż 25 proc. ogólnej liczby głosów w organie stanowiącym spółki, także jako zastawnik albo użytkownik, lub na podstawie porozumień z innymi uprawnionymi do głosu.

Przy ustalaniu beneficjentów rzeczywistych spółki, Ustawa AML przywiązuje szczególną i zasadniczą wagę do kontroli nad spółką, przede wszystkim kontroli właścicielskiej. W każdym przypadku zgłoszenia informacji do CRBR spółki konieczne jest zatem ustalenie osób fizycznych, stojących na końcu łańcucha własności i kontroli.

Najistotniejsze znaczenie ma tu kryterium kontroli (bezpośredniej lub pośredniej) – wynikającej z uprawnień właścicielskich lub innych uprawnień – nad danym podmiotem. Chodzi tu o ustalenie, na podstawie całokształtu okoliczności prawnych i faktycznych, osoby fizycznej (lub osób fizycznych) wywierającej decydujący wpływ na czynności lub działania podejmowane przez spółkę. W celu zgłoszenia informacji do CRBR spółki kapitałowej, w pierwszej kolejności konieczna jest identyfikacja pełnej struktury właścicielskiej spółki i podmiotów wobec niej dominujących. W konsekwencji, konieczna jest identyfikacja osób fizycznych, znajdujących się na końcu łańcucha kontroli właścicielskiej, wykonujących któreś z uprawnień właścicielskich wymienionych powyżej.

Z tych względów kluczowe jest ustalenie osoby fizycznej lub osób fizycznych sprawujących kontrolę nad fundacją rodzinną. To te osoby powinny zostać wskazane w CRBR spółki „pod” fundacją rodzinną i dodatkowo sprawować mogą pośrednio faktyczną kontrolę nad spółką „pod” fundacją rodzinną (mogą poprzez fundację rodzinną wywierać decydujący wpływ na spółkę). To dlatego w CRBR spółki „pod” fundacją rodzinną nie zawsze należy wymienić wszystkich beneficjentów fundacji rodzinnej.

PRZYKŁAD 6:

Skorzystajmy ponownie z przykładu fundacji rodzinnej ustanowionej przez Jana Nowaka, której jest fundatorem. Jest on jedynym członkiem zarządu fundacji i jedynym członkiem zgromadzenia beneficjentów. Beneficjentami fundacji rodzinnej są także jego żona i dzieci. Nie pełnią oni żadnych funkcji w organach fundacji. Jan Nowak posiada bezpośrednio (jako osoba fizyczna) 100 proc. udziałów i głosów w A sp. z o.o. oraz 30 proc. akcji i głosów w B S.A. Jan Nowak (jako fundator) wniósł do fundacji rodzinnej (w drodze darowizny) wszystkie ww. udziały i akcje. W wyniku nabycia tych udziałów i akcji przez fundację rodzinną, beneficjentem rzeczywistym tych spółek pozostanie Jan Nowak, lecz zmienią się jego uprawnienia. Beneficjentem rzeczywistym tych spółek będzie Jan Nowak – jako osoba fizyczna sprawująca kontrolę nad fundacją rodzinną, której przysługuje 100 proc. udziałów w A sp. z o.o. i 30 proc. akcji w B S.A. W tym przypadku do CRBR spółki powinien zostać wpisany tylko Jan Nowak.

PRZYKŁAD 7:

Zmodyfikujmy przykład fundacji rodzinnej ustanowionej przez Jana Nowaka w taki sposób, że w skład zgromadzenia beneficjentów wchodzi, obok fundatora, jego córka Anna Nowak. Zgodnie ze statutem, zgromadzenie beneficjentów powołuje i odwołuje członków zarządu fundacji oraz decyduje o zmianie statutu. Jan Nowak posiada bezpośrednio (jako osoba fizyczna) 100 proc. udziałów w X sp. z o.o., która to spółka posiada 75 proc. akcji w Y S.A. Jan Nowak (jako fundator) wniósł do fundacji rodzinnej (w drodze darowizny) wszystkie ww. udziały w X sp. z o.o. W wyniku nabycia tych udziałów przez fundację rodzinną, beneficjentem rzeczywistym tych spółek przestanie być tylko Jan Nowak. Beneficjentami rzeczywistymi tych spółek będą (1) Jan Nowak oraz (2) córka Anna Nowak – jako osoby fizyczne sprawujące kontrolę nad fundacją rodzinną, której przysługuje 100 proc. udziałów w X sp. z o.o., która to spółka posiada 75 proc. akcji w Y S.A. W tym przypadku do CRBR X sp. z o.o. i Y S.A. powinni zostać wpisani zarówno Jan Nowak, jak i jego córka.

 

5. Jak spółka powinna działać w przypadku pytania instytucji finansowej?

Instytucje obowiązane (czyli np. banki, ubezpieczyciele, firmy inwestycyje lub inne instytucje finansowe) mają obowiązek odnotowywania rozbieżności między informacjami zgromadzonymi w CRBR a ustalonymi przez nie informacjami o beneficjencie rzeczywistym klienta i podejmują czynności w celu wyjaśnienia przyczyn tych rozbieżności. Wynika to z art. 61a Ustawy AML.

W przypadku potwierdzenia odnotowanych rozbieżności instytucja obowiązana przekazuje organowi właściwemu w sprawach CRBR (tj. ministrowi właściwemu ds. finansów publicznych, który wyznaczył Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Bydgoszczy do prowadzenia CRBR) zweryfikowaną informację o tych rozbieżnościach wraz z uzasadnieniem i dokumentacją dotyczącą odnotowanych rozbieżności. Następnie, po uzyskaniu informacji o rozbieżnościach, minister finansów podejmuje czynności zmierzające do ich wyjaśnienia. Minister finansów może wszcząć postępowanie w celu wyjaśnienia, czy informacje ujawnione w CRBR przez spółkę są prawidłowe i aktualne. Informację o wszczęciu oraz zakończeniu postępowania zamieszcza się w CRBR. Minister finansów może wydać decyzję o sprostowaniu danych w CRBR. Decyzja zastępuje zgłoszenie informacji.

Spółka, która nie dopełniła obowiązku aktualizacji informacji ujawnionych w CRBR w ustawowym terminie lub podała informacje niezgodne ze stanem faktycznym, naraża się na administracyjną karę pieniężną do wysokości 1 mln zł (art. 153 ust. 1 ustawy AML).

Co więcej, kary pieniężne mogą być też nałożone na samych beneficjentów rzeczywistych spółki, a zatem również na osoby sprawujące kontrolę nad fundacją rodzinną. Beneficjent rzeczywisty, który nie dopełnił obowiązku, o którym mowa w art. 60a Ustawy AML (tj. obowiązku dostarczenia spółce dokonującej zgłoszenia do CRBR wszystkich informacji oraz dokumentów niezbędnych do zgłoszenia informacji o beneficjencie rzeczywistym lub jej aktualizacji), wskutek czego spółka nie dokonała aktualizacji informacji w ustawowym terminie lub podała informacje niezgodne ze stanem faktycznym, naraża się na administracyjną karę pieniężną do wysokości 50 tys. zł. (art. 153 ust. 1 ustawy AML).

Istotne jest więc w pierwszej kolejności, aby podjąć dialog z instytucją obowiązaną i przedstawić jej stanowisko spółki odnośnie do beneficjentów rzeczywistych spółki i zidentyfikowanych przez instytucję „rozbieżności”. Instytucja powinna w pierwszej kolejności podjąć czynności wyjaśniające względem spółki. Najczęściej odbywa się to poprzez wiadomość e-mail do spółki. Warto więc już na tym etapie wyjaśnić rozbieżności i przedstawić stanowisko spółki. W przeciwnym razie spółka naraża się na uruchomienie niepotrzebnego ciągu postępowań administracyjnych.

 

Piotr Stępień, radca prawny, Senior Associate w kancelarii Tomczykowski Tomczykowska

Artykuł ukazał się 22.05.2026 r. w Rzeczpospolitej.