Fundacja rodzinna działa tak dobrze, jak dobry jest jej statut. „Skrojony na miarę” statut fundacji rodzinnej, dopasowany do potrzeb fundatora i jego najbliższych, stanowi podstawę sprawnego funkcjonowania przez lata.
Fundacja rodzinna zyskuje wśród przedsiębiorców coraz większą popularność jako narzędzie do ochrony majątku przed rozdrobnieniem i jego dalszego pomnażania oraz jako sposób na zaplanowanie sukcesji i zabezpieczenie przyszłości swoich najbliższych. Mimo rosnącej świadomości jej znaczenia, wielu fundatorów nadal nie zdaje sobie sprawy, jak istotną rolę odgrywa dobrze zredagowany i dostosowany do indywidualnych potrzeb fundatora i jego rodziny statut. A przecież ustawa o fundacji rodzinnej (dalej: Ustawa o FR) przewiduje daleko idącą autonomię fundatora w zakresie kształtowania postanowień statutu fundacji rodzinnej. Nieprzemyślane postanowienia mogą prowadzić do poważnych konsekwencji w przyszłości, w tym przykładowo do paraliżu decyzyjnego w organach fundacji lub niekontrolowanego (automatycznego) powstania obowiązku fundacji do realizacji świadczeń, których można uniknąć, tworząc przemyślany, „skrojony na miarę”, statut.
Świadczenia i zasady ich dystrybucji
Jednym z podstawowych celów fundacji rodzinnej jest spełnianie świadczeń na rzecz jej beneficjentów, przy czym Ustawa o FR reguluje tę kwestię jedynie w ograniczonym zakresie. W konsekwencji fundatorowi pozostawiono szeroką swobodę w kształtowaniu zarówno rodzaju świadczeń, jak i zasad ich precyzowania oraz wypłacania, co pozwala dopasować konstrukcję fundacji do indywidualnych potrzeb i celów.
Często spotykanym w praktyce rozwiązaniem jest pozostawienie tych kwestii bezpośrednio w gestii fundatora. Fundator bowiem za swojego życia w drodze własnej decyzji określa zakres, rodzaj, wysokość, częstotliwość i inne warunki spełniania świadczeń. Dopiero po jego śmierci kompetencje te, zgodnie ze statutem, przekazywane są innemu organowi fundacji, np. zarządowi lub zgromadzeniu beneficjentów. Uprawnienia organów w tym obszarze mogą być już ograniczane. Statut może przewidywać określone kategorie świadczeń dla poszczególnych beneficjentów, limitować kwotę zysku lub środków pieniężnych, którymi dysponuje fundacja, a które mogą być dystrybuowane do beneficjentów w drodze świadczeń, wreszcie przewidywać, w jakiej proporcji kwota przeznaczona na wypłatę świadczeń może być dzielona pomiędzy uprawnionych beneficjentów. Fundator może przewidzieć w statucie, iż świadczenia są wypłacane, o ile beneficjent spełni określone warunki np. będzie posiadał określone wykształcenie lub doświadczenie zawodowe. Rozwiązania, o których mowa powyżej, mogą rzecz jasna obowiązywać także za życia fundatora.
Czy warto tworzyć kapitał żelazny?
Fundacja rodzinna jest narzędziem, którego celem jest także pomnażanie majątku rodziny i zabezpieczenie jej przyszłości na pokolenia. W tym celu w statucie można przewidzieć wymóg utworzenia tzw. nietykalnego funduszu, zwanego inaczej kapitałem żelaznym. Kapitał żelazny pełni funkcję ochronną, stanowiąc ekonomiczny fundament trwałości fundacji rodzinnej. Jego utworzenie służy przede wszystkim zapewnieniu stabilności finansowej fundacji rodzinnej oraz zapobieganiu sytuacji, w której doszłoby do znacznego uszczuplenia lub nawet całkowitego wyczerpania jej majątku.
O tym, jaka część majątku zostanie przeznaczona na kapitał żelazny, decyduje fundator w statucie. W praktyce statut może przewidywać, iż część zysku wypracowanego przez fundację – np. określony procent – przeznaczana jest do kapitału żelaznego i może być inwestowana przez zarząd jedynie w bezpieczne aktywa. Statut może także zawierać kierunkowe bądź szczegółowe postanowienia określające politykę inwestycyjną fundacji rodzinnej. Równocześnie zabrania wykorzystania środków tworzących kapitał żelazny w celu dystrybucji w formie świadczeń do beneficjentów.
Fundacja rodzinna jako instrument promowania określonych postaw
Wielu fundatorów, w celu wspierania postaw takich jak przedsiębiorczość, rozwój naukowy lub sportowy beneficjentów, decyduje się wprowadzić do statutu mechanizm udzielania dedykowanych pożyczek. Uzyskanie pożyczki od fundacji rodzinnej uzależnione jest często od spełnienia pewnych warunków. Do takich wymogów zaliczyć można obowiązek przedstawienia biznesplanu lub uzasadnienia wskazującego na zasadność planowanego przedsięwzięcia. Procedura statutowa przewiduje zatem etap złożenia przez beneficjenta wniosku o udzielenie pożyczki oraz etap, w którym dochodzi do podjęcia decyzji o przyznaniu lub odmowie przyznania pożyczki. Decyzję taką może podejmować fundator lub organ fundacji rodzinnej np. zarząd, rada nadzorcza lub zgromadzenie beneficjentów.
Zasady funkcjonowania organów fundacji rodzinnej
Ustawa o FR przewiduje podstawową regulację dotyczącą funkcjonowania organów. Innymi słowy, jeśli w statucie nie zostaną szczegółowo określone zasady działania organów, to zastosowanie znajdzie ustawowa regulacja. Tymczasem możliwe jest przewidzenie w statucie dodatkowych, dostosowujących do potrzeb fundatora i jego rodziny, postanowień.
Zgodnie z przepisami Ustawy o FR posiedzenie organu fundacji rodzinnej odbywa się w lokalu fundacji rodzinnej. Statut może wskazywać inne miejsca odbywania się posiedzeń organów np. poprzez wymienienie konkretnych miejscowości, w których przebywa fundator lub jego rodzina. Statut może także wskazać, iż posiedzenia organów będą odbywały się poza terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, o ile wszyscy członkowie tego organu wyrażą na to zgodę.
Przepisy Ustawy o FR przewidują, iż kworum wynosi co najmniej połowę członków organów, a uchwały podejmowane są bezwzględną większością. Statut może w określonych sytuacjach przewidywać surowsze wymogi co do kworum lub wymaganej większości np. dla uchwały o zmianie statutu lub pozbawieniu danej osoby statutu beneficjenta.
Każdemu członkowi organu fundacji rodzinnej przysługuje jeden głos, chyba że statut stanowi inaczej. W konsekwencji, jeśli fundator chciałby zachować dla siebie albo innej osoby głos decydujący przy podejmowaniu uchwał może przyznać sobie albo tej osobie istotnie większą liczbę głosów pozwalających przegłosować pozostałych członków organu.
W przypadku zarządu oraz rady nadzorczej obowiązuje zasada kadencyjności. Członka zarządu powołuje się na trzyletnią kadencję, a rady nadzorczej pięcioletnią. Członka zarządu i rady nadzorczej powołuje fundator, a po jego śmierci, odpowiednio, rada nadzorcza, jeżeli została ustanowiona oraz zgromadzenie beneficjentów. Statut może stanowić inaczej. Przykładowo może wskazywać, iż kadencja jest nieograniczona lub, że członkami organu np. zarządu będzie fundator, po jego śmierci – małżonka fundatora, a po jej śmierci – ich najstarszy syn.
Członkiem zarządu oraz rady nadzorczej może być fundator, beneficjent oraz osoba trzecia. Odmiennie przedstawia się natomiast sytuacja w odniesieniu do zgromadzenia beneficjentów. Jako że jest to organ obligatoryjny, w skład którego mogą wchodzić wyłącznie beneficjenci. Nie oznacza to jednak, że członkami tego organu muszą być wszyscy beneficjenci. Przykładowo organ ten mogą tworzyć przedstawiciele linii wywodzący się od zstępnych fundatora.
Paraliż decyzyjny w organach fundacji rodzinnej – jak go uniknąć?
Paraliż decyzyjny w organach fundacji rodzinnej to sytuacja, w której niemożliwe staje się podjęcie uchwał kluczowych dla jej działalności, co może prowadzić do poważnych konsekwencji zarówno dla majątku fundacji, jak i dla samych beneficjentów. Problem ten najczęściej wynika ze sporów między członkami organów, a nieprecyzyjne lub zbyt ogólne postanowienia statutu mogą tylko potęgować ten stan.
Podstawowym sposobem przeciwdziałania temu zjawisku jest odpowiednie ukształtowanie zasad podejmowania uchwał, w szczególności poprzez określenie wymaganego kworum oraz większości głosów, które będą niezbędne dla ich podjęcia. Powinny one uwzględniać realia funkcjonowania danej rodziny. Dlatego w wielu przypadkach zasadne jest odejście od restrykcyjnych wymogów jednomyślności i obecności wszystkich członków organu przy głosowaniu, które właśnie mogą doprowadzić do paraliżu decyzyjnego. Znacznie lepszym rozwiązaniem jest przyjęcie, po pierwsze większości kwalifikowanej np. 2/3 albo 3/4 dla decyzji o szczególnym znaczeniu, przy jednoczesnym pozostawieniu zwykłej albo bezwzględnej większości dla spraw o mniejszej wadze. Po drugie, przyjęcie, iż dla decyzji o szczególnym znaczeniu konieczny jest wymóg kworum, ale niekoniecznie obecność wszystkich. W praktyce fundatorzy często zastrzegają w statucie dodatkowe uprawnienia dla siebie, takie jak uprzywilejowanie co do liczby głosów, które pozwalają im zachować decydujący wpływ na podejmowane rozstrzygnięcia.
Stosuje się także inne rozwiązania. Jednym z nich jest wprowadzenie mechanizmu stopniowego obniżania wymogów dotyczących kworum lub większości głosów przy kolejnych próbach podjęcia uchwały albo na kolejnych posiedzeniach organu zwoływanych z tożsamym porządkiem obrad. Zupełnie innym rozwiązaniem jest powiązanie przyczyniania się przez określonych beneficjentów do paraliżu decyzyjnego z negatywnymi dla nich konsekwencjami, np. poprzez zmniejszenie świadczeń lub zawieszenie prawa do ich otrzymywania. Choć rozwiązanie to wydaje się skrajne, to z drugiej strony może skłaniać beneficjentów do osiągnięcia kompromisu i ograniczenia sporów, które utrudniają funkcjonowanie fundacji.
Zmiana statutu fundacji rodzinnej – jak i kiedy jej dokonać?
Zmiana statutu fundacji rodzinnej może być uzasadniona różnymi względami, w szczególności zmianą obowiązujących przepisów prawa czy też zmianami w obrębie samej rodziny np. liczebności jej członków. W związku z tym istotnego znaczenia nabiera sposób jego modyfikacji, szczególnie że w tym zakresie Ustawa o FR nie zawiera żadnej regulacji.
W praktyce w przeważającej większości przypadków fundatorzy zastrzegają sobie prawo do zmiany statutu w dowolnym zakresie i czasie, zachowując tym samym pełną kontrolę nad jego treścią. Kluczowe zatem jest wskazanie trybu zmiany statutu po śmierci fundatora. Możliwe rozwiązanie to podjęcie uchwały przez zgromadzenie beneficjentów, z zachowaniem zaostrzonych wymagań dotyczących kworum oraz większości głosów. Statut może przewidywać także dalej idące ograniczenia, polegające w szczególności na wyłączeniu możliwości zmiany poszczególnych postanowień, a nawet całkowitym wyłączeniu możliwości zmiany statutu.
Projektując statut, należy jednak pamiętać, że fundacja rodzinna jest strukturą tworzoną z założeniem wieloletniego funkcjonowania, na pokolenia. Z tego względu istotne jest jednak zapewnienie odpowiedniego stopnia elastyczności, umożliwiającego dostosowanie postanowień statutu do zmieniających się przepisów oraz okoliczności faktycznych.
Czy warto przewidzieć zasady podziału mienia po rozwiązaniu fundacji?
Fundacja rodzinna podlega rozwiązaniu zarówno w przypadkach przewidzianych w Ustawie o FR, jak i w statucie. Zdarzenie to nie musi nastąpić dopiero w odległej przyszłości, może mieć miejsce również za życia fundatora. Zgodnie z regulacją ustawową, jeżeli fundacja rodzinna jest rozwiązywana za życia fundatora, fundator jest wyłącznie uprawnionym do otrzymania mienia w związku z rozwiązaniem fundacji rodzinnej. W przypadku śmierci fundatora i braku beneficjenta uprawnionego do otrzymania mienia w związku z rozwiązaniem fundacji rodzinnej, mienie to przypada spadkobiercom fundatora.
Statut fundacji rodzinnej może określić zasady podziału mienia w sposób odmienny od regulacji ustawowej. Przykładowo może wskazywać, iż po śmierci fundatora całość tego mienia przypadnie jego małżonce lub innemu członkowi rodziny albo, że mienie to zostanie w określonych proporcjach podzielone pomiędzy małżonkę i pozostałych beneficjentów. Statut fundacji rodzinnej może przewidywać także tzw. beneficjenta finalnego lub ostatecznego np. organizację pożytku publicznego, której przypadnie całe mienie rozwiązywanej fundacji w przypadku, gdy nie będą do jego otrzymania uprawnieni żadni spadkobiercy fundatora.
Podsumowanie
Fundacja rodzinna to narzędzie, które zapewnia fundatorowi wyjątkową swobodę w kształtowaniu zasad zarządzania majątkiem i jego przekazywania kolejnym pokoleniom. Jednak swoboda ta stanowi również wyzwanie i im więcej kwestii Ustawa o FR pozostawia do uregulowania w statucie, tym większe znaczenie ma jakość jego przygotowania. Statut oparty na uniwersalnym wzorcu może nie tylko nie spełnić oczekiwań fundatora, lecz wręcz stać się źródłem rodzinnych konfliktów. Dlatego tworzenie statutu warto potraktować nie jako formalność, lecz jako jeden z najważniejszych etapów tworzenia fundacji rodzinnej.
Michał Boryczka – Managing Associate, radca prawny w kancelarii Tomczykowski Tomczykowska
Rafał Stasiak – Paralegal w kancelarii Tomczykowski Tomczykowska
12.06.2026