Jaką formę opodatkowania powinien wybrać przedsiębiorca

Przepisy oferują osobom fizycznym prowadzącym działalność gospodarczą szeroki wachlarz form opodatkowania. Ich wybór jest indywidualną decyzją i może w znaczący sposób wpłynąć na wysokość podatku, nawet przy tym samym rodzaju działalności.

Blisko 3 miliony przedsiębiorstw – tyle firm działało w Polsce w I kwartale 2026 r., jak wynika z danych Głównego Urzędu Statystycznego. Stojący za nimi przedsiębiorcy aktywnie szukają sposobów na usprawnienie swojej działalności, a jednym z kluczowych obszarów pozostaje efektywne rozliczanie podatku dochodowego. Osoby fizyczne prowadzące działalność gospodarczą mają do wyboru różne formy opodatkowania, w których wysokość podatku dochodowego możne się znacznie różnić. 

Różne formy opodatkowania

Przepisy podatkowe przewidują trzy formy opodatkowania (nie włączając do tego zestawienia karty podatkowej, której od 2022 r. nie można już wybrać), tj.:

• rozliczanie na zasadach ogólnych (skala podatkowa),
• podatek liniowy,
• ryczałt od przychodów ewidencjonowanych.

W przypadku rozliczenia na zasadach ogólnych stawka podatku wynosi 12 proc. do kwoty 120 tys. zł dochodu oraz 32 proc. od nadwyżki ponad tę kwotę. Natomiast w przypadku wyboru podatku liniowego, niezależnie od wysokości osiągniętego dochodu, stawka podatku wynosi 19 proc. W przypadku obu form dochód ustalany jest jako przychód pomniejszony o poniesione koszty związane z działalnością gospodarczą.

Ryczałt od przychodów ewidencjonowanych jest natomiast uproszczoną formą opodatkowania, w której podstawę opodatkowania stanowi osiągnięty przez podatnika przychód. Oznacza to, że wybierając tę metodę podatnik nie rozpoznaje w wyniku podatkowym poniesionych przez siebie wydatków związanych z działalnością gospodarczą jako kosztów uzyskania przychodów. Stawka podatku różni się natomiast od rodzaju prowadzonej działalności i wynosi od 2 proc. do 17 proc.

Niektóre rodzaje działalności mogą być więc opodatkowane na różne sposoby i znacznie różniącymi się stawkami.

Przykład:

Działalność gastronomiczna może podlegać opodatkowaniu:

• ryczałtem z zastosowaniem stawki 3 proc., z wyjątkiem przychodów ze sprzedaży napojów o zawartości alkoholu powyżej 1,5 proc. (w tym zakresie stawka podatku wyniesie 8,5 proc.),
• według skali podatkowej (12 proc. i 32 proc.) oraz
• podatkiem liniowym (19 proc.)

Forma opodatkowania a składka zdrowotna

Co istotne, forma opodatkowania wpływa także na sposób rozliczenia składki zdrowotnej, co w zależności od dokonanego wyboru może zwiększać lub zmniejszać wysokość należności publicznoprawnych płaconych przez przedsiębiorcę. W przypadku rozliczenia PIT według skali podatkowej składka zdrowotna wynosi 9 proc. wysokości dochodu, przy czym nie może być ona niższa niż 9 proc. minimalnego wynagrodzenia za pracę obowiązującego na pierwszy dzień danego roku składkowego.

W przypadku podatku liniowego wysokość składki zdrowotnej wynosi już 4,9 proc. Jednocześnie, podobnie jak w przypadku zasad ogólnych, składka zdrowotna nie może być niższa niż 9% minimalnego wynagrodzenia za pracę w pierwszym dniu roku składkowego. Podatek liniowy będzie więc w ostateczności skutkować oskładkowaniem niższym o blisko połowę przy takim samym dochodzie, w porównaniu do zasad ogólnych.

W przypadku opodatkowania ryczałtem od przychodów ewidencjonowanych wysokość składki zdrowotnej jest zależna od wysokości osiąganych przychodów oraz ustalana od podstawy wynoszącej 60 proc., 100 proc. albo 180 proc. przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia w sektorze przedsiębiorstw. W przypadku przychodów do wysokości 60 tys. zł składka wyniesie 498,35 zł. Pomiędzy 60 tys. zł a 300 tys. zł przychodu składka wzrasta do 830,58 zł. Jeśli natomiast przychody są wyższe niż 300 tys. zł, to składka zdrowotna wyniesie 1.495,04 zł.

Ponadto podatnicy opodatkowani podatkiem liniowych oraz ryczałtem mogą odliczyć składki na ubezpieczenie zdrowotne zapłacone w roku podatkowym. Wysokość odliczenia w przypadku podatku liniowego nie może przekroczyć w 2026 r. kwoty 14 100 zł. Przy opodatkowaniu ryczałtem kwota odliczenia nie może przekraczać natomiast 50 proc. zapłaconych składek z tego tytułu.

Niższa stawka nie zawsze się opłaca

Co do zasady opodatkowanie na zasadach ogólnych oraz podatek liniowy będą bardziej korzystną formą dla podatników ponoszących stosunkowo wysokie koszty związane prowadzoną działalnością gospodarczą, co pozwala na ustalenie niższej podstawy opodatkowania. Jeśli natomiast ponoszone koszty są niskie w porównaniu do osiąganych przychodów, to może się okazać, że korzystniejsze będzie rozliczenie z zastosowaniem ryczałtu (z uwagi na niższą stawkę).

Zasada ta nie powinna być jedynym wyznacznikiem. Zdarza się bowiem, że niektóre rodzaje wysokokosztowej działalności są opodatkowane niskimi stawkami ryczałtu, przez co również ta forma opodatkowania powinna być brana pod uwagę. Najniższa stawka nie zawsze oznacza jednak najniższe opodatkowanie.

Przepisy ustawy o PIT przewidują bowiem szereg ulg, z których może skorzystać podatnik rozliczający się na zasadach ogólnych oraz podatkiem liniowym, a których rozliczenie nie jest możliwe w przypadku rozliczenia ryczałtem. Można tu wskazać m.in. ulgę na działalność badawczo-rozwojową (ulga B+R). Może z niej skorzystać podatnik, który uzyskuje przychody inne niż przychody z zysków kapitałowych i prowadzi działalność badawczo-rozwojową (B+R) oraz ponosi wydatki na działalność badawczo-rozwojową stanowiące koszty kwalifikowane. Do tych kosztów zaliczają się wynagrodzenia pracowników oraz z tytułu umów zlecenia lub o dzieło w części związanej z działalnością B+R oraz związane z nimi składki na ubezpieczenia społeczne, nabycie materiałów i surowców związanych z prowadzoną działalnością B+R, nabycie sprzętu specjalistycznego oraz inne rodzaje wydatków wskazane w art. 26e ust. 2 ustawy o PIT. Ulga ta pozwala na odliczenia nawet do 200 proc. poniesionych kosztów.

Na podstawie art. 30ca ustawy o PIT w przypadku podatników opodatkowanych skalą podatkową lub podatkiem liniowym, prowadzących działalność badawczo-rozwojową, w ramach której dochodzi do wytworzenia, ulepszenia lub rozwinięcia kwalifikowanych praw własności intelektualnej, możliwe jest również zastosowanie obniżonej stawki PIT (5 proc.) do podstawy, którą stanowi suma kwalifikowanych dochodów z kwalifikowanych praw własności intelektualnej osiągniętych w roku podatkowym, co w porównaniu zarówno z ogólnymi zasadami opodatkowania bądź podatkiem liniowym może obniżyć zobowiązanie podatkowe z części osiąganych dochodów.

Inną istotną ulgą jest ulga na robotyzację, w ramach której odliczeniu podlega 50 proc. kosztów wymienionych w art. 52jb ust. 2 ustawy o PIT, wśród których wskazano m.in. wydatki poniesione na zakup robotów przemysłowych, maszyn i urządzeń peryferyjnych do robotów przemysłowych funkcjonalnie z nimi związanych czy koszty nabycia wartości niematerialnych i prawnych, niezbędnych do poprawnego uruchomienia i przyjęcia do używania robotów przemysłowych oraz wymienionych maszyn i urządzeń. Należy jednak wskazać, że rok 2026 jest ostatnim rokiem obowiązywania tej ulgi.

Ustawa przewiduje także inne rodzaje ulg związanych z prowadzoną działalnością gospodarczą, takie jak ulga na produkcję próbną nowego produktu i wprowadzenie go na rynek, ekspansje na nowe rynki, czy także w niektórych przypadkach ulga w rozliczeniu na podstawie decyzji o wsparciu w ramach Polskiej Strefy Inwestycji (specjalne strefy ekonomiczne zakończą działalność z końcem grudnia 2026 r.).

W przypadku podatników rozliczających się według skali podatkowej możliwe jest także wspólne rozliczenie z małżonkiem, a w przypadku samotnego rodzica – wraz z dzieckiem. Preferencja ta może okazać się korzystna m.in. w przypadku różnicy osiąganych dochodów pomiędzy małżonkami, co pozwoli zarówno na rozpoznanie kosztów uzyskania przychodów, jak i zastosowanie podwójnej kwoty wolnej oraz drugiego progu dopiero od 240 tys. zł.

Usługi na rzecz pracodawcy

Zdarza się, że podmioty rozpoczynające działalność świadczą usługi na rzecz byłych (a także obecnych) pracodawców. Zakres usług wykonywanych na rzecz tych podmiotów może wpłynąć na możliwość stosowania podatku liniowego oraz ryczałtu od przychodów ewidencjonowanych.

Jak wynika z przepisów ustawy o PIT (art. 9a ust 3) oraz ustawy o zryczałtowanym podatku dochodowym (art. 8 ust. 2), jeżeli podatnik, który wybrał opodatkowanie w formie podatku liniowego bądź ryczałtem, uzyska z tej działalności przychody ze sprzedaży towarów handlowych lub wyrobów lub ze świadczenia usług na rzecz byłego lub obecnego pracodawcy, odpowiadających czynnościom, które podatnik lub co najmniej jeden ze wspólników wykonywał w roku poprzedzającym rok podatkowy lub wykonywał lub wykonuje w roku podatkowym w ramach stosunku pracy lub spółdzielczego stosunku pracy, traci prawo do opodatkowania i opłaca podatek na zasadach ogólnych.

Pojęcie „odpowiadające czynnościom” nie zostało w żaden sposób zdefiniowane w ustawach podatkowych, jednak było przedmiotem orzecznictwa. Przykładowo, w wyroku z 20 lipca 2010 r. (II FSK 516/09) Naczelny Sąd Administracyjny odwołując się do wykładni językowej wskazał, że:  „(…) zwrot normatywny >>odpowiadający czynnościom<< odnosi się do przychodów ze świadczenia usług na rzecz byłego lub obecnego pracodawcy, które są takie same (tożsame) jak czynności, które podatnik lub co najmniej jeden ze wspólników wykonywał w ramach stosunku pracy lub spółdzielczego stosunku pracy. Omawiany zwrot normatywny należy odnieść do faktycznie wykonywanych przez pracownika czynności powierzonych mu przez pracodawcę w ramach umowy o pracę lub spółdzielczą umowę o pracę”.

Ponadto w wyroku z 5 maja 2011 r. (II FSK 2163/09) Naczelny Sąd Administracyjny potwierdził, że: „Jeżeli więc czynności, które podatnik wykonywał w ramach stosunku pracy są różne, to nie mogą być jednocześnie tożsame. Nie będą również tożsame w rozumieniu art. 9a ust. 3 czynności, które pokrywają się tylko w części z obowiązkami wynikającymi z umowy o pracę”.

Oznacza to, że tylko tożsamy (taki sam) zakres umowy o pracę oraz kontraktu B2B może wpłynąć na kwestie możliwości skorzystania z rozliczenia w formie podatku liniowego bądź ryczałtu. Stanowisko to jest także zaakceptowane przez organy podatkowe, co potwierdza interpretacja indywidualna dyrektora Krajowej Informacji Skarbowej z 12 czerwca 2025 r. (0112-KDSL1-2.4011.266.2025.2.BR).

Nie ma jednoznacznej odpowiedzi na pytanie, która forma opodatkowania jest najbardziej opłacalna. Kwestia ta zależy od rodzaju prowadzonej działalności oraz indywidualnych okoliczności, takich jak m.in. wysokość kosztów uzyskania przychodów ponoszonych przez podatnika. W większości przypadków nie da się więc „z góry” stwierdzić, jaka forma rozliczenia będzie odpowiednia dla konkretnego przedsiębiorcy.

Potrzebna jest indywidualna analiza konkretnego przypadku, która pozwoli ocenić możliwość zastosowania ryczałtu, przewidywaną wysokość kosztów związanych z działalnością, a także możliwość wykorzystania ulg i preferencji, które mogą znacząco obniżyć wysokość opodatkowania.

W przeciwnym razie wybór nieodpowiedniej formy opodatkowania może skutkować niepotrzebnym zawyżeniem zobowiązań podatkowych w stosunku do tych, które podatnik mógłby ponosić przy wyborze innej formy opodatkowania, a w przypadku nieuprawnionego zastosowania szczególnych form rozliczenia – koniecznością zapłaty zaległego podatku wraz z odsetkami.

Przemysław Wydra – Junior Associate w kancelarii Tomczykowski Tomczykowska

Artykuł ukazał się 03.08.2026 r. w Rzeczpospolitej.

FAQ

Jaką formę opodatkowania może wybrać przedsiębiorca?

Przedsiębiorca prowadzący jednoosobową działalność gospodarczą może wybrać skalę podatkową, podatek liniowy albo ryczałt od przychodów ewidencjonowanych. Każda z tych form ma inne zasady obliczania podatku i może być korzystna w różnych sytuacjach.

Kiedy ryczałt od przychodów ewidencjonowanych jest opłacalny?

Ryczałt najczęściej opłaca się przedsiębiorcom, którzy mają niskie koszty prowadzenia działalności (przy ryczałcie nie można rozliczać kosztów uzyskania przychodów) oraz, z uwagi na rodzaj działalności, mogą korzystać z niskiej stawki podatku.

Co wpływa na wybór formy opodatkowania działalności gospodarczej?

Przy wyborze warto uwzględnić wysokość przychodów, koszty prowadzenia firmy, składkę zdrowotną oraz możliwość korzystania z ulg podatkowych. Znaczenie ma także rodzaj wykonywanej działalności i dostępne stawki ryczałtu.

Czy świadczenie usług dla byłego pracodawcy wpływa na formę opodatkowania?

Tak, w niektórych przypadkach przedsiębiorca może utracić prawo do podatku liniowego lub ryczałtu, jeśli wykonuje na rzecz obecnego lub byłego pracodawcy takie same czynności jak wcześniej na etacie. Dlatego przed wyborem formy opodatkowania warto sprawdzić, czy zakres usług nie jest tożsamy z wcześniejszymi obowiązkami pracowniczymi.