Jak działa fundacja rodzinna? Fundator, beneficjenci i organy – kompletny przewodnik po strukturze

Fundacja rodzinna to instytucja zaprojektowana po to, aby chronić rodzinny majątek przed rozdrobnieniem i zapewnić jego płynne przejście na kolejne pokolenia.

Posiadając własną osobowość prawną – którą uzyskuje z chwilą wpisu do rejestru fundacji rodzinnych (art. 4 ust. 1 UFR) – fundacja rodzinna staje się autonomicznym podmiotem całkowicie oddzielającym aktywa od osoby fundatora.

Zrozumienie, jak fundacja rodzinna działa w praktyce, wymaga spojrzenia na jej wewnętrzną strukturę. W Kancelarii Tomczykowski Tomczykowska, projektując statuty – swoiste „Konstytucje Rodzinne” – zawsze podkreślamy, że to precyzyjne ułożenie relacji między fundatorem, beneficjentami a organami fundacji rodzinnej decyduje o jej długoterminowym sukcesie.

 

Fundator – architekt sukcesji

Kto może zostać fundatorem?

Fundatorem fundacji rodzinnej może być wyłącznie osoba fizyczna posiadająca pełną zdolność do czynności prawnych (art. 11 UFR). Ustawa dopuszcza założenie fundacji rodzinnej przez więcej niż jednego fundatora – przykładowo przez małżonków (art. 12 ust. 1 UFR).

Istnieje jednak jeden bezwzględny wyjątek: fundacja rodzinna ustanawiana w testamencie może mieć tylko jednego fundatora (art. 12 ust. 2 UFR). Przepis ten nie przewiduje żadnych odstępstw.

Prawa i obowiązki fundatora

Rola fundatora jest fundamentalna. To on powołuje fundację rodzinną do życia poprzez akt założycielski i wyposaża ją w fundusz założycielski (minimum 100 000 zł, art. 17 UFR).

Prawa i obowiązki fundatora są niezbywalne (art. 13 ust. 1 UFR). Fundator może jednak w statucie powierzyć wykonywanie swoich uprawnień innej osobie, określając zakres tego powierzenia (art. 13 ust. 2 UFR).

Fundator nie odpowiada za zobowiązania fundacji rodzinnej (art. 16 UFR). Obowiązuje natomiast zasada odwrotna: fundacja rodzinna odpowiada solidarnie z fundatorem za jego zobowiązania alimentacyjne powstałe przed jej ustanowieniem (art. 8 ust. 1 UFR), a odpowiedzialność ta ograniczona jest do wartości mienia wniesionego przez fundatora (art. 9 UFR). To ważna okoliczność, którą należy uwzględnić w planowaniu przedfundacyjnym.

 

Beneficjenci – dla kogo to wszystko?

Kto może być beneficjentem?

Jednym z podstawowych celów działalności fundacji rodzinnej powinno być zarządzanie posiadanym mieniem w interesie beneficjentów oraz spełniania świadczeń na ich rzecz (art. 2 ust. 1 UFR). Kto zatem może być beneficjentem fundacji rodzinnej? Przede wszystkim osoby fizyczne. Mogą nimi być także organizacje pożytku publicznego prowadząca działalność pożytku publicznego (art. 30 ust. 1 UFR). Co kluczowe – beneficjentem może być również sam fundator (art. 30 ust. 2 UFR). To rozwiązanie pozwala fundatorowi czerpać korzyści finansowe z majątku wniesionego do fundacji rodzinnej.

Formy i warunki świadczeń

Świadczenia wypłacane beneficjentom mogą przybierać różne formy: beneficjent może otrzymać środki pieniężne, rzeczy lub prawa, ale dopuszczalne jest także bezpośrednie pokrycie kosztów utrzymania lub kształcenia beneficjenta przez fundację rodzinną. Statut może warunkować otrzymanie świadczenia – uzależniając je od osiągnięcia określonego wieku lub celu jak np. ukończenia studiów czy podjęcia pracy w rodzinnej firmie (art. 34 ust. 1 UFR). Taki mechanizm może chronić majątek przed jego roztrwonieniem i motywować kolejne pokolenia do rozwoju przedsiębiorczości.

Należy pamiętać, że uprawnienie beneficjentów do świadczeń nie jest bezwzględne. Zarząd fundacji rodzinnej ma obowiązek dbać o wypłacalność fundacji rodzinnej wobec wierzycieli zewnętrznych. Spełnienie świadczenia na rzecz beneficjenta nie może zagrażać zdolności fundacji rodzinnej do wykonywania wymagalnych zobowiązań pieniężnych (art. 36 UFR). W przypadku problemów finansowych Zarząd musi wstrzymać lub miarkować świadczenia (art. 38 UFR), tak aby nie pokrzywdzić żadnego z beneficjentów.

Prawa beneficjenta do informacji i ochrona świadczeń

Beneficjent ma prawo do uzyskania informacji o działalności fundacji rodzinnej – w tym wglądu do statutu, sprawozdań finansowych i ksiąg rachunkowych (art. 42 ust. 1 UFR). Prawa i obowiązki beneficjenta są niezbywalne, z wyjątkiem wierzytelności (art. 39 ust. 1 UFR).

 

Organy fundacji rodzinnej

Organami fundacji rodzinnej są: Zarząd, Rada Nadzorcza i Zgromadzenie Beneficjentów (art. 43 UFR).

Zarząd – codzienne zarządzanie majątkiem

Zarząd jest podstawowym organem każdej fundacji rodzinnej. Prowadzi sprawy fundacji rodzinnej i reprezentuje ją na zewnątrz, realizuje cele określone w statucie, dba o płynność finansową oraz spełnia świadczenia na rzecz beneficjentów (art. 54 UFR). Członkami Zarządu mogą być wyłącznie osoby fizyczne z pełną zdolnością do czynności prawnych, powoływane na 3-letnią kadencję (art. 61 ust. 1 UFR), z możliwością ponownego powołania. Statut może przewidywać inną kadencję niż 3-letnią, w tym powołanie na czas nieoznaczony. Statut może także przewidywać dodatkowe kryteria np. dotyczące wykształcenia lub wieku, które musi spełniać kandydat do Zarządu fundacji rodzinnej.

Prawo reprezentacji fundacji rodzinnej przez członka Zarządu dotyczy wszystkich czynności sądowych i pozasądowych i nie może być ograniczone ze skutkiem wobec osób trzecich (art. 58 ust. 2 i 3 UFR).

Rada Nadzorcza – kontrola i równowaga

Rada Nadzorcza pełni funkcję kontrolną nad Zarządem w zakresie przestrzegania prawa i postanowień statutu (art. 65 ust. 1 UFR). Jej powołanie jest fakultatywne, chyba że liczba beneficjentów przekracza 25 osób – wówczas staje się obowiązkowa (art. 64 ust. 2 UFR). Członkowie Rady Nadzorczej powoływani są na 5-letnią kadencję (art. 68 ust. 1 UFR), chyba że statut stanowi inaczej. Nie można jednocześnie pełnić funkcji członka Zarządu i Rady Nadzorczej (art. 69 UFR).

Zgromadzenie Beneficjentów – „zgromadzenie wspólników” fundacji rodzinnej

Zgromadzenie Beneficjentów tworzone jest przez beneficjentów, którym statut przyznał prawo udziału w tym organie (art. 70 ust. 2 UFR). Do spraw wymagających uchwały Zgromadzenia należą m.in.: zatwierdzanie rocznego sprawozdania finansowego, udzielanie absolutorium członkom organów, podział wyniku finansowego oraz wybór firmy audytorskiej (art. 72 UFR).

W przypadku braku powołania Rady Nadzorczej w fundacji rodzinnej – Zgromadzenie Beneficjentów przejmuje część kompetencji nadzorczych i nominacyjnych, jak np. powoływania i odwoływania członków Zarządu (o ile statut nie stanowi inaczej – art. 61 ust. 3 UFR).

Zgromadzenie Beneficjentów fundacji rodzinnej przypomina w swojej koncepcji zgromadzenie wspólników spółki z o.o: podejmuje kluczowe uchwały dla funkcjonowania podmiotu, pozostawiając kompetencje zarządcze w rękach Zarządu; w przypadku zaś braku powołania Rady Nadzorczej – pełni również funkcje kontrolne nad Zarządem.

 

Dlaczego precyzyjny statut jest ważniejszy niż sama ustawa?

Ustawa o fundacji rodzinnej daje jedynie ramy prawne. To, jak fundacja rodzinna faktycznie będzie działać, zależy w przeważającej mierze od jej statutu. Co istotne, większość zasad ustawowych dotyczących zasad funkcjonowania fundacji rodzinnej nie jest bezwzględnie obowiązująca – fundator może w dużej mierze samodzielnie ukształtować zasady funkcjonowania organów fundacji, jak i reguły wypłacania świadczeń.

Błędy popełnione na etapie projektowania, takie jak nieprecyzyjne warunki wypłat dla beneficjentów, brak mechanizmów rozwiązywania sporów w organach, pominięcie scenariusza niespodziewanej śmierci kluczowych beneficjentów, mogą w przyszłości zniweczyć cały wysiłek włożony w ochronę majątku.

Przygotowanie statutu wymaga nie tylko wiedzy prawniczej, lecz przede wszystkim głębokiego zrozumienia sytuacji biznesowej i rodzinnej, a także długoterminowych celów fundatora.

 

Podstawa prawna: ustawa z 26.01.2023 r. (Dz.U. 2023 poz. 326)