Jednym z najczęściej stosowanych narzędzi egzekucyjnych jest zajęcie wierzytelności pieniężnych przysługujących dłużnikowi od kontrahentów. Takie zajęcie wpływa na finanse, relacje biznesowe, pozycję rynkową firmy i ciągłość współpracy handlowej.
Postępowanie egzekucyjne stanowi jeden z najdotkliwszych dla przedsiębiorcy etapów sporu podatkowego, z uwagi na oczywiste skutki w postaci zatrzymania środków pieniężnych i utraty płynności. Ale oprócz wymiaru finansowego postępowanie egzekucyjne może bardzo destrukcyjnie wpływać na inne obszary działalności, w szczególności za wizerunek i wiarygodność wobec kontrahentów.
Zajęcie wierzytelności pieniężnej
Jednym z najczęściej stosowanych narzędzi egzekucyjnych jest zajęcie innej wierzytelności pieniężnej. W przeciwieństwie do zajęcia rachunku bankowego, które oddziałuje bezpośrednio na środki zgromadzone na koncie przedsiębiorcy, zajęcie wierzytelności dotyczy należności przysługujących mu od kontrahentów. Chociaż nazwa jest rozbudowana i może być myląca, zajęcie wierzytelności to nic innego jak skierowanie przez organ egzekucyjny zawiadomienia do kontrahentów podatnika, o tym, że wobec podatnika toczy się egzekucja.
W przypadku podatników, którzy nie mają wystarczających środków na rachunkach, organy poszukują należności gdzie indziej. Weryfikują kontrahentów podatnika i ustalają, który z nich zobowiązany jest lub w przyszłości będzie do zapłaty na rzecz zadłużonego podatnika.
Aby uniknąć „utraty” tych środków w przyszłości, organ ma możliwość skierowania do kontrahenta informacji o zajęciu tej wierzytelności.
Zawiadomienie o zajęciu
W zawiadomieniu organ informuje o dokonaniu zajęcia oraz wzywa kontrahenta, aby nie regulował należności na rzecz podatnika, lecz przekazał je organowi egzekucyjnemu do wysokości objętej zajęciem. Jednocześnie kontrahent jest zobowiązany do przekazania określonych informacji dotyczących istnienia, wysokości i wymagalności wierzytelności – np. wówczas kiedy nie istnieje żadna wierzytelność, która mogłaby być zajęta, lub jest ona niewymagalna. Co istotne, zawiadomienie kierowane jest bezpośrednio do kontrahenta – z pominięciem podatnika, który otrzymuje je tylko do wiadomości.
W praktyce wiele problemów nastręcza informacja przekazywana przez organy podatkowe w zawiadomieniu o zajęciu. Nie tylko bowiem jest na nim widoczna informacja o podatniku, ale również o kontrahencie, czyli tzw. dłużniku zajętej wierzytelności. Co więcej, podana jest również kwota całej zaległości podatnika, a nie tylko kwota, którą potencjalnie kontrahent powinien uregulować do rąk organu.
Konsekwencje dla kontrahenta
Od momentu otrzymania zawiadomienia o zajęciu wierzytelność zostaje objęta egzekucją, a organ podatkowy uzyskuje pierwszeństwo w zaspokojeniu przed przedsiębiorcą. Od tego momentu kontrahent nie może już skutecznie spełnić świadczenia na rzecz przedsiębiorcy w zakresie objętym zajęciem. W praktyce oznacza to, że nawet jeżeli przedsiębiorca wystawił fakturę i oczekuje zapłaty, to środki powinny zostać przekazane organowi egzekucyjnemu.
Z perspektywy kontrahenta otrzymanie takiego zawiadomienia również może stwarzać ryzyka. Szczególnie istotne są konsekwencje niewykonania obowiązków wynikających z zajęcia. Jeżeli pomimo otrzymania zawiadomienia kontrahent dokona zapłaty bezpośrednio na rzecz przedsiębiorcy, to nie zwolni się z obowiązku zapłaty wobec organu egzekucyjnego. W praktyce może to prowadzić do sytuacji, w której kontrahent będzie zobowiązany do ponownego uregulowania tej samej należności – tym razem na rzecz organu prowadzącego egzekucję.
Dotkliwe jak zajęcie rachunku bankowego
Dla podatnika zajęcie wierzytelności może okazać się również dotkliwe jak zajęcie rachunku bankowego. Oznacza ono bowiem, że podatnik nie otrzyma faktycznie zapłaty za swoje świadczenia. Efekt będzie zatem bardzo zbliżony do zajęcia rachunku, ponieważ w praktyce podatnik nie będzie dysponował swoimi środkami.
Takie faktyczne zajęcie środków może spowodować utratę płynności, w szczególności gdy zajęte środki miały zostać przeznaczone na realizację konkretnych zamówień, zakup materiałów, wynagrodzenia pracowników czy regulowanie zobowiązań wobec innych dostawców. W efekcie zajęcie jednej wierzytelności może wywołać efekt domina obejmujący kolejne relacje gospodarcze i prowadzić do narastania problemów płynnościowych.
W przypadku przedsiębiorstw współpracujących z niewielką liczbą kluczowych kontrahentów skutki te mogą być szczególnie odczuwalne. Im większe znaczenie dla działalności firmy mają zajęte należności, tym większe ryzyko zakłócenia bieżącej działalności operacyjnej.
Rysa na wizerunku firmy
W przeciwieństwie jednak do zajęcia rachunku bankowego zajęcie wierzytelności angażuje nie tylko bank, ale bezpośrednio kontrahentów podatnika i ujawnia im fakt prowadzenia egzekucji podatkowej. Może to negatywnie wpływać na postrzeganie przedsiębiorcy jako wiarygodnego partnera handlowego, prowadzić do utraty zaufania, a w niektórych przypadkach nawet skutkować ograniczeniem dalszej współpracy.
Choć podstawowym celem zajęcia wierzytelności jest przymusowe wyegzekwowanie zaległości podatkowych, skutki zastosowania tego środka wykraczają daleko poza samą sferę finansową. W praktyce zajęcie wierzytelności oddziałuje bezpośrednio na relacje przedsiębiorcy z kontrahentami, wpływa na jego pozycję rynkową oraz może powodować istotne trudności organizacyjne w prowadzeniu działalności gospodarczej.
Nawet jeżeli zajęcie dotyczy stosunkowo niewielkiej kwoty, to sam fakt prowadzenia egzekucji może wpływać na ocenę wiarygodności. Dla wielu podmiotów gospodarczych informacja o problemach podatkowych kontrahenta stanowi sygnał zwiększonego ryzyka współpracy. W konsekwencji może dojść do zaostrzenia warunków handlowych, ograniczenia kredytu kupieckiego, żądania dodatkowych zabezpieczeń lub skrócenia terminów płatności.
Zajęcie wierzytelności generuje także szereg problemów organizacyjnych. W wielu przypadkach przedsiębiorca zmuszony jest do bieżącego wyjaśniania sytuacji swoim kontrahentom, odpowiadania na pytania dotyczące zasadności zajęcia oraz tłumaczenia wpływu prowadzonych działań egzekucyjnych na realizowane projekty.
Zdaniem autorki
Agnieszka Ławnicka, radca prawny, doradca podatkowy, managing associate w kancelarii Tomczykowski Tomczykowska
Zajęcie wierzytelności jest środkiem egzekucyjnym, który oddziałuje nie tylko na relację przedsiębiorcy z organem podatkowym, lecz również bezpośrednio na współpracę z kontrahentami. W praktyce skutki biznesowe takiego zajęcia bywają często bardziej dotkliwe niż zajęcie rachunku bankowego, ponieważ wpływają nie tylko na płynność finansową, ale również na reputację przedsiębiorcy, ciągłość współpracy handlowej oraz zdolność do generowania przyszłych przychodów, które to wartości zwykle są dużo trudniejsze do odbudowania niż same środki finansowe.
Podstawa prawna:
Art. 89 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji